Postępowanie fitoterapeutyczne oraz dietetyczne w chorobie wrzodowej żołądka i dwunastnicy

Choroba wrzodowa żołądka i dwunastnicy (łac.morbus ulcerosus ventriculi et duodeni; ang. gastric and duodenal ulcer disease) jest najczęstszą chorobą przewodu pokarmowego (ryc. 1). Zachorowalność szacuje się na poziomie 5-10% w populacji osób dorosłych (1, 2).

Schorzenie to zostało zdefiniowane jako cykliczne pojawianie się wrzodów trawiennych w żołądku lub w dwunastnicy. Wrzód trawienny charakteryzuje się ograniczonym ubytkiem, sięgającym w głąb błony śluzowej poza blaszkę mięśniową, któremu towarzyszą stan zapalny z naciekiem oraz skrzepowa martwica w bezpośrednim otoczeniu. Umiejscowienie wrzodów trawiennych najczęściej występuje w okolicy odźwiernika żołądka oraz opuszce dwunastnicy, czyli w tych odcinkach przewodu pokarmowego, w których błona śluzowa ma bezpośredni kontakt z kwasem solnym, pepsyną lub innymi wrzodotwórczymi substancjami chemicznymi (1, 2).

Do powstania choroby wrzodowej, czyli uszkodzenia części powierzchni żołądka lub dwunastnicy, dochodzi na skutek zaburzeń równowagi pomiędzy wydzielaniem kwasu solnego, pepsyną lub działaniem innych substancji chemicznych (toksyn bakteryjnych, np. Helicobacter pylori, lub leków, np. salicylanów, leków przeciwreumatycznych, NLPZ) a odpornością błony śluzowej na ich wrzodotwórcze działanie (1, 2).

Do częstych przyczyn zalicza się:

– zakażenie bakteryjne, np. Helicobacter pylori, które może powodować stan zapalny oraz owrzodzenie żoÅ‚Ä…dka i dwunastnicy,

– niektóre leki, w tym NLPZ,

– nadmierne wydzielanie soku żoÅ‚Ä…dkowego (osoby z grupÄ… krwi 0),

– dÅ‚ugotrwaÅ‚y stres i przewlekÅ‚e napiÄ™cie nerwowe, powodujÄ…ce obkurczenie naczyÅ„ krwionoÅ›nych, wskutek czego nastÄ™puje zmniejszone zaopatrzenie bÅ‚ony Å›luzowej w krew i zaburzona zostaje jej bariera ochronna,

– substancje oraz produkty spożywcze drażniÄ…ce żoÅ‚Ä…dek (np. pieprz czarny, ostra papryka, ocet, tytoÅ„, mocny alkohol, kawa, napoje gazowane),

– alergia i nietolerancje pokarmowe (1-5).

 

Pozostałe przyczyny:

– zespół Zollingera i Ellisona,

– choroba LeÅ›niowskiego i Crohna,

– zespół rakowiaka,

– przerost komórek G w części odźwiernikowej żoÅ‚Ä…dka,

– zwężenie dwunastnicy,

– zakażenie wirusami CMV oraz HSV,

– sarkoidoza,

– napromienianie,

– chemioterapia,

– idiopatyczne (1-3).

Typowym objawem jest dyskomfort lub ból w nadbrzuszu, występujący 1-3 godzin po posiłkach, natomiast ustępujący bezpośrednio po spożyciu pokarmu bądź przyjęciu leków zobojętniających lub hamujących wydzielanie kwasu solnego (IPP). Dolegliwości mogą pojawiać się także w porze nocnej lub nad ranem. Aczkolwiek ból w nadbrzuszu należy do mało swoistego objawu dla wrzodu trawiennego, ponieważ w ok. 50% przypadków powodem tych dolegliwości mogą być zupełnie inne przyczyny, np. zapalenie dróg żółciowych lub pęcherzyka żółciowego, dyspepsja czynnościowa, choroba refluksowa przełyku itp. W chorobie wrzodowej żołądka i dwunastnicy mogą występować również wymioty oraz nudności, przebieg może być też bezobjawowy. Możliwe przy tym są powikłania (zwężenie odźwiernika z powodu stanu zapalnego i obrzęku w obrębie wrzodu w kanale odźwiernika, krwawienie oraz perforacja wrzodu) (1, 2).

Badania:

1. Endoskopia.

2. Badanie rentgenoskopowe (sporadycznie wykonywane ze względu na mniejszą dokładność).

3. Testy do wykrywania zakażenia H. pylori:

– test ureazowy,

– badanie histologiczne wycinka bÅ‚ony Å›luzowej,

– hodowla bakteryjna,

– testy oddechowe,

– test na antygeny H. pylori w kale.

Rozpoznanie choroby wrzodowej żołądka i dwunastnicy ustala się w oparciu o badanie endoskopowe lub sporadycznie rtg (1-3).

1. Dieta.

2. Unikanie stresu oraz napięcia nerwowego.

3. Zaprzestanie palenia papierosów (utrudnia gojenie wrzodu oraz zwiększa ryzyko nawrotu).

4. Unikanie niektórych leków (aspiryna), w tym NLPZ, lub włączenie leczenia gastroprotekcyjnego.

5. Leczenie farmakologiczne w przypadku zakażenia H. pylori polega na stosowaniu 2 lub 3 antybiotyków w połączeniu z IPP, tzw. schemat terapii potrójnej lub poczwórnej, a przy antybiotykooporności także w połączeniu z bizmutem. Leczenie powinno trwać 14 dni.

6. W przypadku chorych niezakażonych H. pylori stosuje siÄ™ leczenie IPP lub H₂-blokerami przez okres 1-2 miesiÄ™cy.

7. Leczenie operacyjne (rzadko stosowane) w przypadku nieskuteczności leczenia farmakologicznego lub powikłania wrzodu (krwotok, perforacja, zwężenie odźwiernika) (1-3).

Z uwagi na wciąż rosnącą oporność H. pylori na stosowane antybiotyki oraz związany z tym spadek efektywności leczenia poszukuje się nowych metod terapeutycznych. W oparciu o przeprowadzone badania poznano wiele substancji pochodzenia roślinnego, które okazały się skuteczne w niszczeniu bakterii chorobotwórczych, co też potwierdza zasadność włączenia ich do leczenia antybiotykowego bądź jako alternatywy w zwalczaniu tego groźnego patogenu (3, 6, 7).

Helicobacter pylori należy do bakterii powszechnie występującej w przyrodzie i stanowi pewne zagrożenie dla zdrowia. Zakażenie organizmu tą patogenną pałeczką Gram-ujemną może wywołać szereg poważnych dolegliwości i schorzeń, np. stan zapalny błony śluzowej żołądka, chorobę wrzodową żołądka i dwunastnicy, chłoniaka oraz raka żołądka. Powodować może ona również niedokrwistość z niedoboru żelaza, reakcje alergiczne, a także chorobę wieńcową serca. Dotyczy to 20% przypadków wrzodów żołądka oraz 30% wrzodów dwunastnicy, nie można więc uznać Helicobacter pylori za przyczynę wszystkich wrzodów żołądka i dwunastnicy. Jednakże Światowa Organizacja Zdrowia zaklasyfikowała H. pylori do pierwszej grupy, jako karcynogen odpowiedzialny za zmiany nowotworowe, przede wszystkim w obrębie żołądka (ryc. 2) (1, 2, 5, 8).

Fitoterapia dysponuje wieloma surowcami zielarskimi zawierającymi substancje aktywne (flawonoidy, garbniki, związki terpenowe), które m.in. wykazują (udokumentowane badaniami farmakologicznymi) działanie przeciwdrobnoustrojowe, w tym także przeciw H. pylori (2, 9-11).

Stąd też postępowanie fitoterapeutyczne w chorobie wrzodowej żołądka i dwunastnicy polega na stosowaniu ziół lub preparatów pochodzenia roślinnego o działaniu osłaniającym, przeciwzapalnym, przeciwdrobnoustrojowym oraz uspokajającym i regulującym procesy trawienne. Działają one wielokierunkowo, mają szerokie spektrum działania, nie zakłócając przy tym fizjologicznych procesów w organizmie (2, 4, 11, 12).

W artykule z powodu ograniczenia obszerności tekstu zostały przedstawione tylko te spośród wielu środków leczniczych pochodzenia naturalnego, które są ogólnie dostępne, a równocześnie skuteczne w zwalczaniu H. pylori oraz leczeniu choroby wrzodowej żołądka i dwunastnicy, będące przy tym bezpieczne w stosowaniu oraz niepowodujące działań ubocznych, przy przestrzeganiu zalecanych dawek.

Len zwyczajny (Linum usitatissimum L.) – roÅ›lina znana i uprawiana w Polsce oraz wielu krajach Å›wiata (ryc. 3).

Nasiona tej roÅ›liny, nazywane również siemieniem lnianym, stanowiÄ… cenny surowiec Å›luzowy o wyjÄ…tkowych wÅ‚aÅ›ciwoÅ›ciach osÅ‚aniajÄ…cych przewód pokarmowy. Wodne maceraty, przygotowywane na gorÄ…co lub w postaci odwaru podawane doustnie, powlekajÄ… cienkÄ… warstwÄ… Å›luzu bÅ‚ony Å›luzowe gardÅ‚a, przeÅ‚yku, żoÅ‚Ä…dka oraz dwunastnicy, chroniÄ…c je przed szkodliwymi (drażniÄ…cymi lub żrÄ…cymi) substancjami pochodzenia zewnÄ™trznego (np. niektóre leki – aspiryna) bÄ…dź wewnÄ™trznego (toksyny bakteryjne). Ma to istotne znaczenie w przypadku owrzodzenia żoÅ‚Ä…dka i dwunastnicy, ponieważ zazwyczaj towarzyszy im nadmiar soku żoÅ‚Ä…dkowego o silnych wÅ‚aÅ›ciwoÅ›ciach uszkadzajÄ…cych, które mogÄ… powodować dalszy rozwój procesu chorobowego. Åšluz pochodzÄ…cy z nasion lnu o dużej lepkoÅ›ci, odporny na czynniki hydrolizujÄ…ce, skutecznie zabezpiecza przed dziaÅ‚aniem szkodliwych zwiÄ…zków. Pewna jego część przemieszcza siÄ™ aż do jelita grubego, zatrzymujÄ…c żrÄ…ce substancje oraz utrudniajÄ…c ich dostÄ™p do Å›cian przewodu pokarmowego, zmniejszajÄ…c tym samym odczyn zapalny (9, 10, 13).

Preparat złożony (receptura własna): 2 łyżki stołowe nasion lnu zalać 2 szklankami wody o temp. pokojowej, doprowadzić do wrzenia, a następnie gotować na małym ogniu przez 5-7 min, przecedzić, dodać 60 ml miodu akacjowego oraz 90 ml pasteryzowanego soku z aloesu Bio (np. Medicura). Pić 3 razy dziennie po 1/3 ciepłego preparatu, 1 godz. przed lub 2 godz. po jedzeniu. Preparat wykazuje właściwości osłaniające na błonę śluzową, szczególnie górnego odcinka przewodu pokarmowego, i przeciwdziała nadmiernemu wydzielaniu soku żołądkowego, a także przeciwzapalne, przyspiesza proces gojenia się owrzodzeń (epitelizacja) oraz przeciwbakteryjne. Podawany w zalecanych dawkach nie wywołuje skutków ubocznych. Zalecany czas kuracji 2-3 miesiące.

Aloes zwyczajny (Aloe vera L., Aloe barbadensis Mill.) – nazywany także prawdziwym lub pospolitym. RoÅ›lina należy do rodziny Liliowatych (Liliaceae), która liczy ok. 360 gatunków, z których 20 uznaje siÄ™ za lecznicze. Aloes zwyczajny pochodzi z terenów Afryki oraz Azji Mniejszej, a obecnie uprawiany jest w wielu krajach Å›wiata o klimacie gorÄ…cym (ryc. 4).

Miąższ aloesowy (żel aloesowy) zawiera witaminy rozpuszczalne w wodzie (C, B₁, B₂, B₃, B₆, B₁₂, kwas foliowy, biotynÄ™) i rozpuszczalne w tÅ‚uszczach (E, β-karoten); jest bogatym źródÅ‚em soli mineralnych (sód, potas, wapÅ„, magnez, fosfor, cynk, żelazo, mangan, miedź, kobalt, nikiel, molibden, stront, bar oraz w maÅ‚ych iloÅ›ciach german). Zawiera znaczne iloÅ›ci Å‚atwo przyswajalnego biaÅ‚ka w postaci 18 aminokwasów spoÅ›ród 22, które wystÄ™pujÄ… w żywnoÅ›ci, w tym aż 7 egzogennych (poza tryptofanem) spoÅ›ród 9, które sÄ… niezbÄ™dne dla organizmu czÅ‚owieka. Posiada także pewne iloÅ›ci tÅ‚uszczów (2,9%), w tym kwas linolowy i a-linolenowy, kwasy organiczne (bursztynowy, cynamonowy, cytrynowy, salicylowy, winowy, jabÅ‚kowy) oraz saponiny, zwiÄ…zki polifenolowe (przeciwutleniacze). WystÄ

To jest tylko fragment artykułu. Aby przeczytać całość, przejdź do Czytelni medycznej.