Odpowiedzialność karna za zaniechanie udzielenia świadczenia zdrowotnego

W systemie prawa polskiego fundamenty udzielenia świadczenia zdrowotnego tworzą¹:

1) art. 68 Konstytucji RP z dnia 2 kwietnia 1997 r.², który każdemu człowiekowi gwarantuje prawo do ochrony zdrowia oraz „niezależnie od sytuacji materialnej obywateli, władze publiczne zapewniają równy dostęp do świadczeń opieki zdrowotnej finansowanej ze środków publicznych”,

2) art. 6 ust. 1 ustawa z dnia 6 listopada 2008 r. o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta³, wedle którego „pacjent ma prawo do świadczeń zdrowotnych odpowiadających wymaganiom wiedzy medycznej”,

3) art. 7 ustawy z 30 sierpnia 1991 r. o zakładach opieki zdrowotnej⁴, który stanowi, że zakład opieki zdrowotnej nie może odmówić udzielenia świadczenia zdrowotnego osobie potrzebującej natychmiastowej pomocy medycznej ze względu na zagrożenie zdrowia lub życia,

4) art. 15 ustawy z dnia 27 sierpnia 2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanej ze środków publicznych⁵, który wymienia zakres świadczeń przysługujących ubezpieczonemu (świadczenie zdrowotne służące zachowaniu, zapobieganiu, przywracaniu, poprawie i promocji zdrowia),

5) art. 30 ustawy z dnia 5 grudnia 1996 r. o zawodach lekarza i lekarza dentysty⁶, wedle którego „lekarz ma obowiązek udzielać pomocy lekarskiej w każdym przypadku, gdy zwłoka w jej udzieleniu mogłaby spowodować niebezpieczeństwo utraty życia, ciężkiego uszkodzenia ciała lub ciężkiego rozstroju zdrowia oraz w innych przypadkach nie cierpiących zwłoki”,

6) art. 2, 7, 68, 69 Kodeksu Etyki Lekarskiej⁷, które stanowią, że:

a) „Powołaniem lekarza jest ochrona życia i zdrowia ludzkiego, zapobieganie chorobom, leczenie chorych oraz niesienie ulgi w cierpieniu; lekarz nie może posługiwać się wiedzą i umiejętnością lekarską w działaniach sprzecznych z tym powołaniem” (art. 2 ust. 1).

b) „Największym nakazem etycznym dla lekarza jest dobro chorego – salus aegroti suprema lex esto. Mechanizmy rynkowe, naciski społeczne i wymagania administracyjne nie zwalniają lekarza z przestrzegania zasady” (art. 2 ust. 2).

c) „W szczególnie uzasadnionych wypadkach lekarz może nie podjąć się lub odstąpić od leczenia chorego, z wyjątkiem przypadków nie cierpiących zwłoki. Nie podejmując albo odstępując od leczenia lekarz winien wskazać choremu inną możliwość uzyskania pomocy lekarskiej” (art. 7).

d) „Jeżeli z zatrudnienia lekarza wynika, że winien on spełniać swe obowiązki wobec powierzonych jego opiece chorych bez świadczeń finansowych z ich strony, to nie może żądać od tych chorych wynagrodzenia w jakiejkolwiek formie, ani też uzależniać leczenia od uzyskania materialnych korzyści” (art. 68).

e) „Lekarz nie może odmówić pomocy lekarskiej w przypadkach niecierpiących zwłoki, jeżeli pacjent nie ma możliwości uzyskania jej ze strony instytucji do tego powołanej” (art. 69).

Do lekarzy odnosi się art. 2 k.k. stanowiący, że „odpowiedzialności karnej za przestępstwo skutkowe popełnione przez zaniechanie podlega ten tylko, na kim ciążył prawny, szczególny obowiązek zapobiegnięcia skutkowi”.

W polskim prawie karnym nie ma charakterystycznego przepisu, który dotyczyłby bezpośrednio odpowiedzialności karnej lekarza za zaniechanie udzielenia świadczenia zdrowotnego⁸. Z tego też powodu jego odpowiedzialność w tym względzie opiera się na zasadach ogólnych, wspólnych dla wszystkich osób. Jej podstawą mogą być:

1) art. 160 k.k. określający narażenie na niebezpieczeństwo utraty życia albo ciężkiego uszczerbku na zdrowiu,

2) art. 162 k.k. penalizujący nieudzielenie pomocy osobie znajdującej się w położeniu grożącym bezpośrednim niebezpieczeństwem utraty życia albo ciężkiego uszczerbku na zdrowiu,

3) art. 156 k.k. penalizujący spowodowanie ciężkiego uszczerbku na zdrowiu w postaci pozbawienia człowieka wzroku, słuchu, mowy, zdolności płodzenia, innego ciężkiego kalectwa, innej ciężkiej choroby nieuleczalnej lub długotrwałej, choroby realnie zagrażającej życiu, trwałej choroby psychicznej, całkowitej albo znacznej trwałej niezdolności do pracy w zawodzie lub trwałego, istotnego zeszpecenia lub zniekształcenia ciała,

4) art. 157 § 1 i § 2 k.k. dotyczący lekkiego i średniego uszczerbku na zdrowiu.

Podstawą odpowiedzialności może być także art. 155 k.k. (nieumyślne spowodowanie śmierci), a także odpowiedzialność z art. 148 k.k. § 1 (zabójstwo).

W przypadku gdy lekarz nie jest obciążony statusem gwaranta (art. 2 k.k.) i umyślnie zaniecha pomocy, odpowiada za nieudzielenie jej (art. 162 k.k.). Jeżeli natomiast mamy do czynienia z lekarzem-gwarantem, który umyślnie nie udziela pomocy, może ponieść odpowiedzialność w zależności od zaistniałego skutku, nawet za umyślne zabójstwo (art. 148 § 1 k.k.)⁹.

Lekarz jest awalistą jedynie wtedy, gdy spoczywa na nim szczególny obowiązek prawny zapobiegania pejoratywnym skutkom dla zdrowia i życia pacjenta. Przepisy, a w szczególności art. 2 KEL, nakładają na lekarza jedynie obowiązek deontologiczny ochrony życia i zdrowia pacjenta, który nie ma jednak charakteru bezwzględnego¹⁰. Gdy brak jest specjalnej relacji prawnej polegającej na tym, że w związku z wykonywaniem swego zawodu w ramach publicznoprawnego stosunku pracy w zakładzie opieki zdrowotnej lub też cywilnoprawnej umowy z pacjentem, lekarz zobowiązany jest do zapobiegania ujemnym dla zdrowia i życia pacjenta skutkom, nie staje się gwarantem nienastąpienia powyższych skutków i może odpowiadać jedynie w oparciu o przepis 162 k.k.¹¹ W stosunku do lekarzy w grę może wchodzić art. 30 u.z.l.l.d. Przepis ten szerzej niż art. 162 k.k. określa obowiązek udzielenia pomocy lekarskiej poprzez sformułowanie, że lekarz ma obowiązek udzielać pomocy lekarskiej w każdym przypadku. Obowiązek pomocy zawarty w art. 162 § 1 k.

To jest tylko fragment artykułu. Aby przeczytać całość, przejdź do Czytelni medycznej.