Ocena korzenia kozłka lekarskiego ( Valeriana officinalis) jako środka o działaniu uspokajającym i ułatwiającym zasypianie

Zaburzenia snu odnotowuje się u ok. 20-40% populacji krajów zachodnio-europejskich, przy czym występowanie bezsenności lub utrudnionego zasypiania wzrasta wraz z wiekiem. Ok. 40% pacjentów stosuje leki nasenne, w tym 4-6% z tej grupy przyjmuje je regularnie (1). Efekt leczenia okazuje się jednak w wielu przypadkach nieskuteczny: badania epidemiologiczne wykazały, że ok. 40-50% przyjmujących leki w dalszym ciągu skarży się na trudności w zasypianiu.

Najczęściej stosowanymi lekami w tym schorzeniu są pochodne benzodiazepiny lub agoniści receptorów benzodiazepiny jak Zolpidem i Zopiclon. Powyższe leki, chociaż charakteryzują się szybkim i skutecznym działaniem nasennym, wykazują wiele niepożądanych efektów ubocznych (zwłaszcza przy dłuższym stosowaniu), do których należą m.in. senność, niezborność, osłabienie napięcia mięśniowego, zawroty głowy, nudności, uczucie zmęczenia i oszołomienia a przede wszystkim, przy częstym przyjmowaniu – uzależnienie (27, 30).

Liczącą grupę leków sedatywnych i ułatwiających zasypianie, pozbawionych niemal całkowicie niekorzystnych działań ubocznych przy prawidłowym dawkowaniu, stanowią preparaty sporządzane na bazie ekstraktów roślinnych. Najbardziej znanym i najlepiej zbadanym pod względem chemicznym i farmakologicznym roślinnym środkiem uspokajającym, zalecanym w umiarkowanej bezsenności (szczególnie w utrudnionym zasypianiu, spowodowanym stanami napięcia i pobudzenia nerwowego), jest korzeń kozłka lekarskiego – Radix Valerianae, zwany popularnie korzeniem waleriany (2, 3). Roślina macierzysta ( Valeriana officinalis z rodz. Valerianaceae) jest gatunkiem zbiorowym, obejmującym kilka odmian różniących się morfologią oraz składem chemicznym. W Polsce najczęściej jest uprawiana odmiana szerokolistna kozłka lekarskiego – V. officinalis L. var. latifolia Vahl. Farmakopea europejska dopuszcza do obrotu również inne gatunki, odmiany i rasy chemiczne waleriany rozpatrywane jako gatunek zbiorowy Valeriana officinalis sensu latiore ( s.l.) (5). Surowiec europejski – kłącza ( Rhizoma Valerianae) oraz korzenie ( Radix Valerianae) kozłka – pochodzi z upraw. Najważniejsze uprawy europejskie znajdują się w Belgii, Holandii i Francji. Po zbiorze (zwykle jesienią) surowiec należy ostrożnie wysuszyć w temp. nie przekraczającej 40°C.

Surowiec leczniczy (korzeń i kłącza) zawiera nie mniej niż 5 ml/kg olejku eterycznego o charakterystycznej woni, w którym stwierdzono obecność ponad 100 różnych związków chemicznych. Znaczenie farmakologiczne mają zarówno monoterpeny – borneol i eugenol, izowalerianian i octan bornylu, jak i seskwiterpeny, przede wszystkim waleranon i kwasy cyklopentano-seskwiterpenowe: walerenowy, acetoksywalerenowy i hydroksywalerenowy, których zawartość w surowcu leczniczym jest ściśle określona – 0,17% w przeliczeniu na kwas walerenowy (w suchej masie) (4, 5, 6). Obecne w korzeniu kozłka walepotriaty mono- i dienowe – związki z grupy irydoidów, wykazujące w badaniach farmakologicznych działanie sedatywne – okazały się substancjami nietrwałymi. W procesie suszenia oraz podczas przechowywania ulegają łatwo degradacji i z tego względu brak ich lub występują w surowcu w nieznacznych ilościach, nieistotnych dla działania leczniczego (7). Obecnie ich zawartość nie jest brana pod uwagę w standaryzacji surowca.

Dalszymi składnikami korzenia kozłka są fenolokwasy (kawowy, chlorogenowy i izoferulowy) oraz lignany (monoepoksylignany i pochodne diepoksylignanu) Związki te wykazują zróżnicowaną aktywność sedatywną i anksjolityczną (8).

Działanie sedatywne oraz spazmolityczne korzeni kozłka jest znane od 2000 lat (18). Do tej pory nie udało się jednak przypisać właściwości leczniczych surowca konkretnej grupie związków chemicznych. Być może stwierdzenie obecności lignanów w V. officinalis wyjaśni działanie sedatywne wodnych i alkoholowych przetworów z surowca, wolnych lub zawierających małe ilości walepotriatów i czynnych składników olejku eterycznego.

Chronologiczny opis badań farmakologicznych surowca i otrzymanych z niego substancji w zakresie działania sedatywnego jest zamieszc

To jest tylko fragment artykułu. Aby przeczytać całość, przejdź do Czytelni medycznej.