Zioła w terapii wspomagającej leczenie cukrzycy

Cukrzyca ( diabetes mellitus) jest schorzeniem metabolicznym o różnorakiej etiologii, charakteryzującym się przewlekłą hiperglikemią z zaburzeniami metabolizmu węglowodanów, tłuszczów i białek na skutek defektu wydzielania i/lub działania insuliny. Skutki cukrzycy obejmują przewlekłe uszkodzenie, dysfunkcję i niewydolność różnych narządów (1). Zmiany te powstają w wyniku obniżonego stężenia insuliny we krwi, bądź zmniejszonej wrażliwości komórek docelowych na działanie tego hormonu. Dobowe zapotrzebowanie dorosłego człowieka na insulinę wynosi około 50 j.m., co stanowi 20% całkowitej ilości hormonu zmagazynowanego w komórkach β trzustki (2).

Pierwsza szeroko przyjęta klasyfikacja cukrzycy została opublikowana przez WHO w 1980 roku i zmodyfikowana w 1985 roku (3). W 1980 roku Komitet Ekspertów zaproponował 2 główne typy cukrzycy i nazwy: „cukrzyca insulinozależna” – IDDM (lub typu 1) i „cukrzyca nieinsulinozależna” – NIDDM (lub typu 2). W raporcie z 1985 roku określenia „typ 1” i „typ 2” zostały pominięte, natomiast zachowano pojęcia IDDM i NIDDM oraz wprowadzono typ cukrzycy z niedożywienia – MRDM ( malnutrition-related diabetes mellitus). Klasyfikacja z 1985 roku została szeroko zaakceptowana i jest stosowana na całym świecie. Nowa klasyfikacja obejmuje zarówno stadia kliniczne, jak i typy etiologiczne cukrzycy i innych kategorii hiperglikemii (4). Stopniowanie kliniczne odzwierciedla fakt, że cukrzyca niezależnie od etiologii w swym naturalnym przebiegu przechodzi przez szereg stadiów klinicznych. Nie zaleca się używania określeń „cukrzyca insulinozależna” i „cukrzyca nieinsulinozależna” oraz ich akronimów, tj. „IDDM” i „NIDDM”. Powinno się ponownie wprowadzić do powszechnego użycia określenia cukrzyca „typ 1” i „typ 2” (5).

Cukrzyca typu 1 jest uwarunkowana immunologicznie i stanowi nieduży (ok. 10-15%) odsetek zachorowań. Choroba ma tło autoimmunologiczne, polegające na produkcji autoprzeciwciał skierowanych przeciwko: ICA_s – komórkom β wysp trzustki, IAA_s – insulinie, GAD65 – dekarboksylazie kwasu glutaminowego oraz IA-2 – fosfatazom tyrozynowym.

Ten typ cukrzycy jest uwarunkowany genetycznie i związany z układem zgodności tkankowej HLA. Autoprzeciwciała prowadzą do całkowitego zniszczenia komórek β trzustki, aczkolwiek u pewnej części chorych pozostaje resztkowa funkcja tych komórek wystarczająca, aby zapobiec kwasicy ketonowej. Ta postać cukrzycy występuje głównie u dzieci, ale może pojawiać się w każdym wieku. Chorzy na tę postać cukrzycy są skłonni także do innych chorób o podłożu autoimmunologicznym, np. choroby Gravesa-Basedowa, choroby Addisona, bielactwa, zapalenia tarczycy Hashimoto i niedokrwistości złośliwej.

Cukrzyca typu 2 występuje najczęściej w starszym wieku i jest związana przeważnie z otyłością, hyperlipidemią, nadciśnieniem tętniczym oraz hiperurykemią. W co piątym przypadku podejrzewa się jednak predyspozycje rodzinne. Na ten typ cukrzycy zapada co roku coraz więcej chorych, głównie w krajach wysoko rozwiniętych. Jak wspomniano wyżej, dużą rolę w rozwoju cukrzycy typu 2 przypisuje się otyłości – aż 80% chorych z 15% nadwagą cierpi na to schorzenie. W tym typie cukrzycy, w przeciwieństwie do poprzedniego, produkowana jest pewna ilość insuliny, co zapobiega rozwojowi kwasicy ketonowej (6, 7).

W wielu krajach uprzemysłowionych, zarówno w Europie jak i w Ameryce (Stany Zjednoczone) i w Japonii, cukrzyca typu 2 stanowi poważny problem – staje się chorobą cywilizacyjną. Co roku notuje się nowe przypadki tej choroby, a w Europie problem stał się tak poważny, że w 2005 roku rozpoczęto realizację międzynarodowego programu pod nazwą „Cukrzyca w Europie – zapobieganie przez zmianę stylu życia, aktywność fizyczną i interwencję żywieniową” (Diabetes in Europe – Prevention using Lifestyle, physical Activity and Nutritional intervention – DE-PLAN), koordynowanego przez prof. J. Tuomilehto z Instytutu Zdrowia Publicznego i Uniwersytetu w Helsinkach. Program ten jest obecnie finansowany przez Unię Europejską (2005-2008). Biorą w nim udział 22 ośrodki z 16 krajów europejskich: Austrii, Bułgarii, Estonii, Finlandii, Francji, Grecji, Hiszpanii, Holandii, Jugosławii, Litwy, Niemiec, Norwegii, Polski, Turcji, Wielkiej Brytanii i Włoch. Z naszego kraju udział w programie DE-PLAN bierze jedynie Krakowski Program Prewencji Cukrzycy typu 2, Miażdżycy i Nadciśnienia – realizowany przez zespół Katedry i Kliniki Endokrynologii Collegium Majus Uniwersytetu Jagiellońskiego – oraz krakowskie jednostki Podstawowej Opieki Zdrowotnej w ramach programu „Zdrowy Kraków”, finansowane przez Urząd Miasta Krakowa.

Według danych WHO aktualna liczba chorych na cukrzycę na świecie wynosi 180 milionów i przewiduje się dalszy wzrost do ponad 300 milionów w 2025 roku. Wzrost ten dotyczy również Polski. Wieloośrodkowe Badania nad Epidemiologią Cukrzycy (WBEC), przeprowadzone w latach 1998-2000, wykazały jej występowanie u 5,2% osób po 35 roku życia (w ok. 50% to cukrzyca wcześniej nierozpoznana), co oznacza trzykrotny wzrost zachorowań w porównaniu z wynikami badania epidemiologicznego, przeprowadzonego we Wrocławiu w latach 1985-1986 (8).

Również wśród dzieci obserwuje się wzrost zachorowań na cukrzycę, szczególnie typu 1, na co wskazują europejskie badania epidemiologiczne. Z 10% zachorowań na ten typ cukrzycy, połowę stanowią dzieci poniżej 15 r.ż. Na podstawie danych polskich ośrodków diabetologicznych z lat 1992-1996 wykazano, że w roku 1992 na cukrzycę typu 1 zachorowało 770, a w 1996 roku 839 dzieci (9). Nieznana jest przy tym liczba osób z nierozpoznaną cukrzycą oraz ze stanami przedcukrzycowymi. W populacjach, w których nie prowadzi się badań przesiewowych, mija ok. 10 lat od początku choroby do jej rozpoznania (10). W tym czasie skrycie rozwijają się powikłania. Badania UK Prospective Diabetes Study – (UKPDS) wykazały, że u 8% chorych ze świeżo wykrytą cukrzycą rozpoznano choroby sercowo-naczyniowe, u 37% różne postaci retinopatii, 18% miało mikroalbuminurię, a 39% nadciśnienie tętnicze (11). W badaniu Screen-Pol, przeprowadzonym przez lekarzy pierwszego kontaktu w całej Polsce, wykazano, że w populacji liczącej ponad 27 tys. osób powyżej 45 roku życia, osoby z jawną cukrzycą stanowią aż 12,1%. Przy pomocy badań przesiewowych, dodatkowo u 2,4% populacji wykryto zaburzenia gospodarki węglowodanowej (1,2% – cukrzyca, 1,2% – nieprawidłowy wynik testu tolerancji glukozy) (1).

Mimo znacznego postępu w zakresie wczesnego rozpoznawania cukrzycy i jej leczenia, nadal istotny problem kliniczny i ekonomiczny stanowią przewlekłe powikłania. Jedną z zasadniczych przyczyn ich rozwoju jest zbyt późne wykrywanie zaburzeń gospodarki węglowodanowej (12).

Cukrzyca typu 2 została przez WHO włączona (wraz z otyłością, nadciśnieniem tętniczym, miażdżycą i chorobami nowotworowymi) do grupy chorób związanych z żywieniem, które łącznie odpowiadają za 70% ogólnej śmiertelności oraz generują bardzo wysokie koszty dla systemów ochrony zdrowia. Głównymi czynnikami ryzyka cukrzycy typu 2 są: mała aktywność fizyczna i otyłość. WHO w licznych dokumentach wzywa rządy państw członkowskich do podjęcia działań zapobiegawczych. Skuteczność programów zapobiegawczych znalazła potwierdzenie w badaniach prowadzonych w Finlandii (Diabetes Prevention Study) i USA (Diabetes Prevention Program).

W leczeniu różnych schorzeń, w tym również cukrzycy, dużą rolę odgrywa medycyna niekonwencjonalna, do której zalicza się ziołolecznictwo, oparte na tradycjach ludowych. Jedną z najstarszych metod leczenia jest Ayurveda – medycyna ajurwedyjska, wywodząca się ze starożytnych Indii. Jest to pierwszy w świecie system medyczny i filozoficzny. Ajurwedyjscy terapeuci skutecznie leczyli cukrzycę kombinacją ziół połączoną ze zmianą stylu życia (13, 14).

Medycyna konwencjonalna coraz częściej korzysta z tradycyjnych metod terapii oraz z wiedzy o ziołach gromadzonej przez lata. Wyrazem zainteresowania lekiem roślinnym jest zwiększenie liczby publikacji dotyczących badań fitochemicznych i związanych z nimi badań farmakologicznych, a w konsekwencji pojawianie się na rynku farmaceutycznym licznych oryginalnych specyfików roślinnych o udokumentowanych właściwościach leczniczych.

W cukrzycy typu 1 (insulinozależną) stosowanie surowców pochodzenia roślinnego jest mocno ograniczone, ponieważ substancje czynne musiałyby wykazywać działanie zbliżone do insuliny. W obecnym stanie wiedzy podobne działanie przypisuje się niewielu surowcom roślinnym.

Stosowanie przetworów roślinnych u chorych na cukrzycę typu 2 (nieinsulinozależną) ma większe znaczenie, gdyż rozwój i przebieg samej choroby jest odmienny. Prawdopodobnych mechanizmów działania roślinnych związków biologicznie czynnych w tym schorzeniu może być kilka: wpływ na zwiększenie wydzielania insuliny z komórek β wysp Langerhansa, poprawa tolerancji glukozy przez komórki organizmu poprzez wpływ na receptory dla insuliny, zwiększenie syntezy glikogenu oraz spowolnienie wchłaniania cukrów w przewodzie pokarmowym. Większości surowców roślinnych przypisuje się więcej niż jeden mechanizm działania hipoglikemicznego.

Oto kilka przykładów roślin budzących największe zainteresowanie naukowców poszukujących alternatywnych dróg zapobiegania oraz leczenia cukrzycy.