Zaburzenia smakowe – dysgeusia

Prawidłowe odczuwanie smaku, jako jedno z najważniejszych wrażeń zmysłowych, przyczynia się w znacznym stopniu do dobrego samopoczucia człowieka, tak w sensie fizycznym, jak i psychicznym, co jest warunkiem zdrowia – jak podaje definicja WHO. Jedne z pierwszych opisów dotyczących zaburzeń smakowych pojawiły się w latach 60-tych za sprawą Henkina i współpracowników, którzy zauważyli powiązanie metabolizmu niektórych mikroelementów z odczuciami smakowymi. Fizjologia tłumaczy zjawisko smaku jako właściwość wyspecjalizowanych komórek odbierających bodźce przez kubki smakowe (caliculus gustatorius).

Podczas krótkiego czasu przebywania pokarmu w jamie ustnej wytwarzane są parainformacje zapachowo-smakowe, które w postaci impulsów nerwowych są przenoszone do wyższych ośrodków mózgowych. Możemy tu odróżnić dwa typy informacji, pochodzących od fizycznych oddziaływań cząstek poszczególnych składników pokarmu na receptory znajdujące się na języku i w jamie nosowej. Receptory w nosogardzieli reagują z parasygnałami i po ich przetworzeniu przekazują je do wyższych ośrodków kory mózgowej.

Zmysły węchu i smaku łączą się w wielu punktach i często mylnie interpretuje się te odczucia. Teoretyczne prace nad mechanizmem bodźców smakowo-zapachowych pozwoliły jednak bardzo przybliżyć do siebie te pojęcia. Współcześni fizjolodzy mówią „zapach – to smak odległości” (7, 32).

Receptory – kubki smakowe, znajdują się przede wszystkim na języku, ale mogą znajdować się także w nabłonku podniebienia miękkiego i nagłośni. Liczba kubków smakowych jest większa u noworodków niż osób dorosłych. Powierzchnia grzbietowa języka zbudowana jest z wyniosłości zwanych brodawkami. Wyróżniamy brodawki okolone, nitkowate, grzybowate i liściaste (za Sokołowską-Pituchową) (44). Niektórzy autorzy nie wymieniają brodawek liściastych (45). Jedynie brodawki nitkowate nie spełniają funkcji smakowej, w pozostałych, w nabłonku ścian brodawek mieszczą się kubki smakowe z receptorami smaku (ryc. 1). Znaczna ilość kubków smakowych znajduje się w brodawkach okolonych. W ich bocznych ścianach można odnaleźć od 120 do 200 kubków, co daje ok. 1500 kubków smakowych we wszystkich brodawkach okolonych. Pojedyncze kubki znajdują się w brodawkach grzybowatych – w liczbie od 3 do 4. Oblicza się, że 20% brodawek języka jest niewrażliwych na smak.

Kubek smakowy jest ciałkiem kształtu jajowatego lub beczułkowatego. Zajmuje całą grubość warstwy nabłonka brodawki ok. 80 µm i szerokość 40 µm. Składa się z wydłużonych, smukłych komórek nabłonkowych. Tylko ich część swym wolnym końcem dochodzi do otworka wyposażonego w pręciki. Jako komórki smakowe sąsiadują z pozostałymi zwanymi zrębowymi (ryc. 2).

Istota procesów neurofizjologicznych zachodzących w kubkach smakowych nie jest jeszcze w dostateczny sposób poznana. Dzięki różnej lokalizacji kubków smakowych w błonie śluzowej jamy ustnej i odmiennej ich wrażliwości na cząsteczki substancji rozpuszczonych w śluzie, człowiek odbiera czucie czterech smaków: słonego, słodkiego, kwaśnego i gorzkiego (4, 44, 45). Uważa się, że brodawki okolone odbierają smak gorzki, brodawki grzybowate – słodki i słony, a rozróżnianie bardziej subiektywnych wrażeń smakowych zależy od receptorów węchu w jamie nosowej.

Smak należy do czucia eksteroceptywnego, a ze względu na mechanizm odbioru bodźców jest zaliczany wraz z powonieniem do tzw. zmysłów chemicznych. Wrażenia smakowe przewodzone są w kierunku dośrodkowym, do mózgu od komórek smakowych kubka smakowego poprzez trzy nerwy czaszkowe: nerw twarzowy (nervus facialis – VII), nerw językowo-gardłowy (nervus glossopharyngeus – IX) i nerw błędny (nervus vagus – X) (ryc. 3).

Ciałka pierwszego neuronu stanowią zwoje obwodowe nerwu VII (zwój kolanka, łac. ganglion geniculi), nerwu IX (zwój górny i dolny) oraz nerwu X (zwój górny i dolny). Ich dendryty kierują się do kubków smakowych a aksony do jądra pasma samotnego (część środkowa rdzenia przedłużonego). Włókna nerwowe przewodzące smak z 2/3 przednich języka (nerw twarzowy) i z 1/3 tylnej języka (nerw językowo-gardłowy) biegną w części przedniej pęczka. Włókna nerwu X przewodzące smak z błony śluzowej podniebienia, gardła i nagłośni zajmują pozostałą część pasma.

Ciałko II neuronu stanowi wspólne jądro krańcowe nerwów – VII, IX, X. Z jądra pasma samotnego tzw. jądra smakowego impulsy smakowe podążają do wzgórza po stronie przeciwnej (dokładny przebieg nie jest jeszcze znany). Ich część ulega skrzyżowaniu na poziomie mostu. Część aksonów zmierza do tworu siatkowatego rdzenia przedłużonego i jąder czaszkowych, zapewniając szereg odruchów autonomicznych, np. wydzielanie śliny. Ciałka III neuronu znajdują się we wzgórzu (jądro brzuszne tylnoprzyśrodkowe). Aksony tworzą drogi wzgórzowo-korowe przechodzące przez torebkę wewnętrzną do ośrodków korowych.

Ośrodek smaku (IV neuron) znajduje się w części górnej zakrętu zaśrodkowego, a więc w tej części kory, w której znajdują się również pozostałe ośrodki czucia (eksteroceptywnego i proprioceptywnego). Ośrodki smaku sąsiadują więc z ośrodkami czucia eksteroceptywnego języka (bólu, temperatury, dotyku) (9, 31, 44).

Zaburzenia w odczuwaniu bodźców smakowych określane są jako dysgeusia (łac.). Jedną z form dysgeuzji jakościowej jest parageusia, określana także jako heterogeusia. Zaburzenie to polega na subiektywnie błędnym, opacznym odczuwaniu wrażeń smakowych. Szczególną formą parageuzji jest kakogeusia – nieprzyjemne subiektywne odczuwanie bodźców smakowych. Do zaburzeń jakościowych smaku należy także phantogeusia, polegająca na występowaniu halucynacji smakowych przy braku jakichkolwiek bodźców smakowych (48).

Odchylenia od normalnej percepcji smakowej oraz

To jest tylko fragment artykułu. Aby przeczytać całość, przejdź do Czytelni medycznej.