Występowanie zębów dodatkowych i nadliczbowych u pacjentów Zakładu Chirurgii Stomatologicznej IS AM w Warszawie – opracowanie epidemiologiczne

Zaburzenia ilościowe zębów stanowią istotny problem współczesnej stomatologii. Mogą one występować w postaci zwiększenia ( hyperdontia), bądź zmniejszenia ( ano-, oligo-, hypodontia) liczby zębów u danego osobnika. Występowanie nadmiernej liczby zębów możemy obserwować zarówno w uzębieniu mlecznym, jak i stałym. Stan ten objawia się zniekształceniami morfologicznymi układu stomatognatycznego, skutkującymi często wtórnie pojawieniem się zaburzeń funkcjonalnych. Istotny jest fakt możliwości rozwoju na tym podłożu stanów zapalnych, resorpcji tkanki kostnej i/lub korzeni zębów, torbieli a nawet guzów zębopochodnych. Ważne dla pacjenta stają się problemy ortodontyczne oraz estetyczne wynikające z rozwoju nadliczbowości zębów (1, 2, 3, 4).

Brak ujednolicenia schematów postępowania klinicznego w przypadkach nadliczbowości zębów wynika z rzadkości zjawiska i obecnego stanu wiedzy dotyczącego istoty i specyfiki tej anomalii. Kwestią sporną pozostaje wartość zębów nadliczbowych i dodatkowych występujących u człowieka w planowaniu leczenia stomatologicznego.

Trudności diagnostyczne, na jakie natrafia lekarz badający pacjenta pod kątem ewentualnego występowania zębów nadliczbowych, dotyczą zarówno stwierdzenia ich obecności, lokalizacji, jak i formy anatomopatologicznej. Rozpoznanie nadliczbowości zębów często czyni niezbędnym przeprowadzanie rozległych zabiegów chirurgicznych, niejednokrotnie w warunkach szpitalnych, w bardzo skomplikowanym układzie anatomicznym uzębienia mieszanego rozwijających się kości czaszki twarzowej. Konieczność podjęcia takiego postępowania może skutkować utratą żywotności, bądź ekstrakcją zęba prawidłowego, powstaniem ubytków kostnych, czy nawet zaburzeniami kształtowania się kości w okresie rozwojowym. Pewnym ograniczeniem diagnostycznym staje się fakt częstego zatrzymania zębów nadliczbowych i/lub dodatkowych. Wykrycie ich wymaga wówczas posługiwania się klinicznymi objawami pośrednimi, takimi jak: zaburzenia ustawienia i erupcji zębów, zniekształcenia kostne, dolegliwości bólowe, czy rozwój stanów zapalnych (5, 6, 7, 8).

Istniejące przypadki klinicznie bezobjawowego rozwoju nadliczbowości skłaniają do oceny zasadności prowadzenia przeglądowych badań radiologicznych.

W dostępnym piśmiennictwie istnieją znaczne rozbieżności, co do częstości oraz miejsca występowania nadliczbowości zębów u ludzi (6, 9, 10, 11, 12, 13). Wynikają one z przemieszczeń tkankowych w obrębie rozwijającego się układu stomatognatycznego oraz różnic przyjętych kryteriów wyboru grupy badanej. Te ostatnie natomiast różnicują się nie tylko w zależności od przynależności etnicznej, ale są zależne od wieku. W przeciwieństwie do hipodoncji, gdzie stwierdzenie braku zęba bądź jego zawiązka, jest od danego momentu rozwojowego cechą stałą dla danego osobnika, nadliczbowość zębów może pojawiać się w późnych okresach odontogenezy odbiegających od norm rozwojowych zębów prawidłowych. Czynnikiem uniemożliwiającym postawienie prawidłowego rozpoznania często są: wymiana uzębienia mlecznego czy pominięte w wywiadzie wczesne ekstrakcje zębów.

Badanie miało na celu określenie:

1. Częstości występowania nadliczbowości zębów w badanej grupie osób populacji polskiej.

2. Rozpiętości wiekowej pacjentów, u których doszło do wykształcenia się zębów nadliczbowych i/lub dodatkowych oraz wieku, w którym anomalia ta występowała najczęściej.

3. Występowania nadliczbowości zębów w zależności od płci, wieku i lokalizacji anatomicznej.

4. Stopnia wyrznięcia zębów nadliczbowych i dodatkowych stwierdzonego w momencie ich wykrycia.

Badania przeprowadzono u pacjentów leczonych ambulatoryjnie w Zakładzie Chirurgii Stomatologicznej, Katedry Chirurgii Szczękowo-Twarzowej Instytutu Stomatologii Akademii Medycznej w Warszawie w latach 1995-2002. W każdym przypadku przeprowadzono szczegółowy wywiad miejscowy i ogólny. Następnie wykonywano badanie kliniczne w świetle sztucznym za pomocą lusterka i zgłębnika. W niektórych przypadkach zlecano także kontrolne badania rentgenowskie pantomograficzne bądź wewnątrzustne, zależnie od stwierdzonych wskazań. Na podstawie takiego postępowania stawiano rozpoznanie i planowano dalsze postępowanie kliniczne. Obejmowało ono, zależnie od rodzaju patologii, leczenie chirurgiczne, obserwacje i postępowanie zachowawcze, bądź leczenie wielospecjalistyczne.

Powyższej procedurze poddano 62 218 pacjentów. Wśród badanych było 33 510 osób płci żeńskiej i 28 708 osób płci męskiej. Stanowi to odpowiednio 53,86% i 46,14% badanej grupy. Wiek osób objętych badaniem wahał się od 5 miesięcy do 93 lat i wykazywał tylko nieznaczne różnice w zależności od płci. Dla płci żeńskiej zawierał się pomiędzy 5 miesiącem życia a 93 rokiem życia, zaś dla płci męskiej pomiędzy 6 miesiącem życia a 89 rokiem życia. Średni wiek badanych osób wynosił 34,6 lat. Dla płci żeńskiej był nieznacznie wyższy niż dla płci męskiej i wynosił odpowiednio 36,4 i 32,5 roku. Strukturę płci i wieku badanej populacji przedstawia tabela 1.