Występowanie zmian w jamie ustnej pacjentów po radioterapii

Konwencjonalnymi metodami leczenia chorych z powodu nowotworu narządów głowy i szyi są: chirurgiczne usunięcie guza oraz radioterapia (RTH). Wybór metody leczenia określa lokalizacja i stopień klinicznego zaawansowania nowotworu (TNM). Często stosowane jest kojarzenie obu tych metod, przy czym niemal zawsze RTH stanowi uzupełnienie leczenia chirurgicznego. RTH i/lub chirurgia są skuteczne we wczesnych stadiach zaawansowania (T1-2, N0-1). U tych chorych odsetek trwałych wyleczeń, zależnie od lokalizacji, waha się w granicach 60-90%. W nowotworach bardziej zaawansowanych, wyniki leczenia są znacznie gorsze.

Wyłączna RTH jest leczeniem z wyboru we wczesnych stopniach zaawansowania wybranych lokalizacji raka, takich jak krtań lub wszystkie części gardła. Zaletą RTH jest jej oszczędzający charakter – w wielu przypadkach zastępuje ona okaleczające leczenie chirurgiczne. Uzupełniającą RTH stosuje się w niektórych lokalizacjach nowotworu (np. większość raków jamy ustnej i gardła), mimo niskiego zaawansowania oraz rutynowo u chorych z bardziej zaawansowanymi guzami. W kwalifikacji do uzupełniającej RTH decyduje wynik badania histopatologicznego materiału operacyjnego (1).

Radioterapia oparta jest na wykorzystaniu różnicy w promienioczułości tkanki nowotworu a promienioczułości tkanek zdrowych. Im ta różnica jest większa, tym większe są szanse zniszczenia guza bez uszkodzenia tkanek zdrowych. Ryzyko toksycznego działania RTH zwiększa się, gdy dodatkowo połączona jest z chemioterapią. Naświetlanie okolicy głowy i szyi powoduje określone zmiany histologiczne i fizjologiczne błony śluzowej, jak również wpływa na strukturę i funkcję tkanek otaczających, tj. ślinianek i kości szczęk. Uszkodzenia te pośrednio lub bezpośrednio tworzą obraz kliniczny, na który składa się: suchość jamy ustnej (kserostomia), zapalenie błony śluzowej (mucositis), próchnica zębów, popromienna martwica kości, utrata smaku, wtórne infekcje, a niekiedy szczękościsk. U dzieci poddanych radioterapii okolicy głowy i szyi może również wystąpić zaburzenie rozwoju zawiązków zębowych, opóźnione wyrzynanie zębów (dentitio tarda), niedorozwój (hypoplasia) szkliwa, mikrodoncja (microdontia) i zaburzenie rozwoju korzeni (rhizomicria).

Objawy te nie pojawiają się w tym samym stopniu u wszystkich pacjentów. Różnice dotyczą głównie czasu występowania i intensywności nasilenia zmian. U niektórych pacjentów wyżej wymienione dolegliwości mogą w ogóle nie występować.

Celem niniejszej pracy jest przedstawienie zmian w jamie ustnej u pacjentów poddanych radioterapii. Przedstawiono dolegliwości subiektywne zgłaszane przez pacjentów oraz prowadzone postępowanie terapeutyczne.

W niniejszej pracy autorzy przedstawili zmiany w obrazie klinicznym u 20 pacjentów (5 kobiet i 15 mężczyzn), w wieku od 41 do 62 lat (średnia wieku 48 lat). Wszyscy pacjenci byli po zabiegach radioterapii (od 5000-7000 cGy w dawkach frakcjonowanych), jako uzupełnienie leczenia chirurgicznego, prowadzonego w Klinice Nowotworów Głowy i Szyi, Centrum Onkologii – Instytut w Warszawie, w latach 1998-2003.

Badanie stomatologiczne prowadzono w Zakładzie Chorób Błony Śluzowej i Przyzębia IS AM w Warszawie. Wywiad stomatologiczny dotyczył nawyków higienicznych, z uwzględnieniem częstości i sposobu szczotkowania zębów. U wszystkich pacjentów przeprowadzono badanie zębów, tkanek przyzębia oraz błony śluzowej jamy ustnej przed radioterapią oraz po zakończeniu naświetlań. Zwracano również uwagę na ilość i konsystencję śliny. Dane odnotowywano w karcie badania. Wywiad ogólnolekarski dotyczył występowania współistniejących chorób oraz przyjmowanych leków, z uwzględnieniem ilości wypalanych papierosów oraz spożywania alkoholu. Dwóch pacjentów było leczonych na nadciśnienie od 5 lat. Palących papierosy było 6 pacjentów, w wieku od 3 do 25 lat (średnia 14 lat), wypalających od 1 do 50 papierosów (średnio 11 papierosów dziennie).

Dolegliwości subiektywne, zgłaszane przez pacjentów przedstawiono w tabeli 1. Najczęstszą dolegliwością zgłaszaną przez pacjentów po leczeniu skojarzonym z RTH była kserostomia, czyli suchość jamy ustnej. Występowała ona u 18 badanych pacjentów. Wyniki badań klinicznych przedstawia tabela 2. Klinicznie kserostomia charakteryzuje się suchością w obrębie jamy ustnej, której towarzyszą: pieczenie oraz zmiany na powierzchni języka (dotyczące najczęściej grzbietowej powierzchni języka), spierzchnięcie warg, pękanie kątów ust. Mogą również wystąpić trudności w mówieniu, spożywaniu pokarmów, połykaniu, a także w użytkowaniu ruchomych uzupełnień protetycznych (2).