Możliwości naprawcze i obronne miazgi w procesie próchnicowym – przegląd piśmiennictwa

Miazga zęba wraz z przylegającą zębiną tworzy kompleks miazgowo-zębinowy, tzw. Endodontium. Rozwija się on z brodawki zębowej. Miazga zęba jest więc związana z zębiną ontogenetycznie, strukturalnie i funkcjonalnie. Dzięki temu powiązaniu możliwe jest zachowanie miazgi w prawidłowym stanie czynnościowym, zapewniającym ciągłość bariery chroniącej organizm przed wnikaniem bakterii.

Miazga zęba jest tkanką łączną galaretowatą o charakterze mezenchymalnym wypełniającą komorę i kanał korzenia zęba. Jej strukturę stanowi substancja podstawowa zbudowana z proteoglikanów i siateczki luźno ułożonych włókien kolagenowych. W budowie miazgi możemy wyodrębnić trzy warstwy. Centralna część, tzw. miazga właściwa, jest warstwą bogatokomórkową. Zbudowana jest ona z komórek mezenchymalnych oraz fibroblastów o kształcie gwiaździstym, kulistym, wrzecionowatym, które łącząc się ze sobą wypustkami tworzą sieć. Podstawową funkcją fibroblastów jest tworzenie włókien kolagenowych. Komórki mezenchymatyczne i prawdopodobnie fibroblasty mają zdolność przez formę przejściową – preodontoblasty, różnicowania się w odontoblasty (1, 2). W warstwie tej stwierdzamy też obecność komórek biorących udział w reakcjach odpornościowych organizmu tj. makrofagi, limfocyty, komórki plazmatyczne i komórki tuczne. Liczba tych komórek zmienia się w zależności od stanu czynnościowego miazgi i wzrasta w stanach zapalnych, dzięki czemu są one zwalczane. Następną warstwą położoną bardziej zewnętrznie jest ubogokomórkowa warstwa jasna, tzw. strefa Weila. Zawiera ona pojedyncze fibroblasty i dwa rodzaje włókien: kolagenowe i elastyczne. Włókna elastyczne otaczają ściany większych naczyń, które wraz z nerwami tworzą splot pododontoblastyczny. Miazga jest bogato unaczyniona. Rozbudowana sieć naczyń włosowatych leżąca bezpośrednio pod warstwą odontoblastów zapewnia im właściwe zaopatrzenie w substancje odżywcze niezbędne do wzmożonego metabolizmu podczas tworzenia zębiny (1, 2). W młodej miazdze występują pojedyncze włókna kolagenowe, ich liczba zwiększa się stopniowo wraz z wiekiem pacjenta. Na obwodzie miazgi leży pojedyncza warstwa komórek zębinotwórczych tj. odontoblastów. Jądra tych komórek położone są na różnych poziomach, co imituje wielowarstwowość. Są to wysokie, walcowate komórki mające na powierzchni wydzielniczej długą wypustkę cytoplazmatyczną tzw. włókno Tomesa. W pobliżu jądra oraz w szczytowej części komórki stwierdzono rozbudowaną siateczkę śródplazmatyczną szorstką, a w części środkowej aparat Golgiego, co świadczy o dużej aktywności wydzielniczej tych komórek. Również w wypustce cytoplazmatycznej obecne są liczne pęcherzyki i ziarenka wydzielnicze. Włókno Tomesa znajduje się w kanaliku zębinowym przebiegającym przez całą długość zębiny, tworzy ono liczne odgałęzienia, którymi łączy się z wypustkami sąsiednich odontoblastów. Komórki zębinotwórcze mają więc strukturę zespólni (syncytium). Tworzą one zębinę (1, 2).

Odontoblast na swoim biegunie wydzielniczym syntetyzuje macierz organiczną, która w postaci warstwy niezmineralizowanej prezębiny odkładana jest powyżej części szczytowej komórek pomiędzy ich wypustkami cytoplazmatycznymi. Prezębina ulega następnie mineralizacji, tworząc zmineralizowaną zębinę.

Apozycyjny wzrost grubości zębiny odbywa się przez syntezę i odkładanie nowych warstw prezębiny, co powoduje odsuwanie się odontoblastów i wydłużanie się ich wypustek cytoplazmatycznych umieszczonych w kanalikach zębinowych. Odontoblasty syntetyzują protokolagen, który na biegunie wydzielniczym uwolniony jest do macierzy zębiny, gdzie następnie ulega przekształceniu tworząc włókna kolagenowe będące głównym składnikiem macierzy organicznej (2).

Oprócz protokolagenu odontoblasty syntetyzują i uwalniają do macierzy fosfoproteiny i niewielkie ilości glikoproptein i proteoglikanów. Fosfoproteiny uwalniane do prezębiny dyfundują do miejsca połączenia prezębiny z zębiną, gdzie w postaci ziarnistości układają się na powierzchni włókien kolagenowych. W tym miejscu, czyli tzw. froncie mineralizacji, rozpoczyna się proces mineralizacji zębiny. Nowo utworzona prezębina zawiera przede wszystkim substancję podstawową i niewielką ilość włókien kolagenowych, których liczba i upakowanie zwiększa się w miarę zbliżania się do miejsc połączenia prezębiny z zębiną. W zębinie włókna kolagenowe są ciasno ułożone i przebiegają prostopadle do kanalików, wzdłuż długiej osi zęba, obecne też są włókna o przebiegu skośnym lub równoległym do kanalików.

Kryształy hydroksyapatytów układają się swoją długą osią (osią c) równolegle do długiej osi włókien kolagenowych lub promieniście, tworząc kuliste ośrodki mineralizacji, tzw. kalkosferydy, które łącząc się ze sobą dają jednolicie zmineralizowane warstwy zębiny (2).

Pod względem chemicznym zębina zbudowana jest z substancji:

– nieorganicznych – 70%

– organicznych – 17%