Zachowania związane ze zdrowiem jamy ustnej młodzieży w wieku 11-15 lat w Polsce i innych krajach oraz tendencje zmian w latach 1990-2002¹

W ostatnich dekadach, w krajach rozwiniętych, nastąpiło znaczne zmniejszenie częstości występowania próchnicy zębów (1), ale nadal jest to najbardziej rozpowszechniona choroba dzieci i młodzieży. Częstość jej występowania w Polsce, podobnie jak w innych krajach Europy Wschodniej, jest wyższa niż w krajach Europy Zachodniej i u 12-latków utrzymuje się na poziomie prawie dwukrotnie większym niż poziom do osiągnięcia w 2000 r., określony przez Światową Organizację Zdrowia (2-4). W Polsce w 1989 r. wskaźnik PUW w tej grupie wieku wynosił 4,7. W następnych latach wprawdzie systematycznie, ale w niezadowalającym stopniu zmniejszał do poziomu 3,8 w 2000 r., co oznacza, że w ostatniej dekadzie XX wieku zapadalność na próchnicę zębów, mierzona za pomocą wskaźnika PUW, zmniejszyła się o niespełna 1 ząb (5).

Istnieje powszechna zgodność, że niedostatki w zakresie higieny jamy ustnej, częste spożywanie słodyczy i słodkich napojów zwiększają ryzyko próchnicy zębów i chorób przyzębia (5-9). Zdaniem niektórych autorów czynnikiem ryzyka tych chorób jest również palenie tytoniu (10, 11). Substancje toksyczne i nikotyna, zawarte w dymie tytoniowym, wpływają niekorzystnie na przyzębie i częstość chorób przyzębia wśród palaczy jest 2-3 razy większa niż u niepalących. Substancje te działają miejscowo (podrażnienie błony śluzowej dziąseł, zmiana wydzielania i przepływu śliny, zmiana flory bakteryjnej) oraz ogólnie (zwężenie naczyń krwionośnych, wpływ na układ immunologiczny) (10, 12). Wykazano, że palenie tytoniu powoduje obniżenie stężenia immunoglobuliny A w ślinie oraz zaburza funkcję granulocytów obojętnochłonnych, co odgrywa rolę w patogenezie chorób przyzębia, w tym także młodzieńczego zapalenia przyzębia (13). Większość chorych z zapaleniami przyzębia, przed okresem pokwitania, młodzieńczym i szybko postępującym, ma w różnym stopniu uszkodzone funkcje granulocytów (14).

W Polsce podejmowane są liczne badania nad zachowaniami związanymi ze zdrowiem jamy ustnej u dzieci i młodzieży. Dotyczą one jednak małych, nie reprezentatywnych, grup badanych na niektórych terenach. Zwykle są to badania jednorazowe, z wykorzystaniem różnych metod badania. Uniemożliwia to porównywanie wyników i śledzenie zmian w czasie, co jest niezbędne dla prognozowania czynników ryzyka próchnicy i chorób przyzębia, oceny efektów programów edukacyjnych itd. Prezentowane w niniejszym artykule wyniki badań, powtarzanych co 4 lata, w reprezentatywnych, ogólnopolskich próbach nastolatków (w wieku 11-15 lat), z wykorzystaniem tej samej metody, są unikatowym źródłem informacji na temat czynników ryzyka próchnicy zębów i chorób przyzębia u młodzieży w Polsce. Praca nawiązuje do wcześniejszych analiz (15) i celem jej jest przedstawienie:

1. Częstości czyszczenia zębów, spożywania słodyczy i słodkich napojów gazowanych oraz palenia papierosów przez młodzież w Polsce (według płci, wieku i miejsca zamieszkania) oraz w 34 innych krajach w 2001/02 r.

2. Współwystępowania zachowań ryzykownych dla zdrowia jamy ustnej u młodzieży w Polsce, w zależności od zamożności ich rodzin.

3. Tendencji zmian w częstości czyszczenia zębów u młodzieży w Polsce i krajach, które brały udział w trzech seriach badań, w latach 1994-2002.

Badania wykonano w ramach międzynarodowych badań nad zachowaniami zdrowotnymi młodzieży szkolnej, przeprowadzanych co 4 lata, we współpracy ze Światową Organizacją Zdrowia (WHO) – Biurem Regionalnym dla Europy (HBSC – Health Behaviour in School-aged Children: A WHO Collaborative Cross-national Study). ² Polska uczestniczyła w tych badaniach w latach 1990, 1994, 1998 i 2002.

Narzędziem badawczym był międzynarodowy, standardowy kwestionariusz (16), składający się z części: obowiązkowej oraz pakietów do wyboru. Narzędzie to sprawdzono w badaniach pilotażowych w różnych krajach, w tym także w Polsce. W niniejszym artykule wykorzystano następujące pytania z kwestionariusza obowiązkowego:

1. Jak często myjesz zęby? – kategorie odpowiedzi: częściej niż 1 raz dziennie, 1 raz dziennie, co najmniej 1 raz w tygodniu, ale nie codziennie, rzadziej niż 1 raz w tygodniu, nigdy.

2. Ile razy w tygodniu zwykle zjadasz lub pijesz niżej wymienione produkty: słodycze, cukierki lub czekoladę), coca-colę lub inne słodkie napoje gazowane? kategorie odpowiedzi: nigdy, rzadziej niż 1 raz w tygodniu, 1 raz w tygodniu, 2-4 dni w tygodniu, 5-6 dni w tygodniu, codziennie 1 raz, codziennie częściej niż 1 raz.

3. Jak często obecnie palisz papierosy? – kategorie odpowiedzi: codziennie, co najmniej 1 raz w tygodniu ale nie codziennie, rzadziej niż 1 raz w tygodniu, nie palę wcale.

4. Jak sądzisz, czy twoja rodzina jest bogata, tzn. dobrze się jej powodzi? – kategorie odpowiedzi: bardzo bogata, bogata, przeciętna, raczej biedna, biedna.

Pytania 1, 3 i 4 były tak samo sformułowane we wszystkich seriach badań. W pytaniu 2, w 2001/02 r., zmieniono kategorie odpowiedzi, co uniemożliwiło analizę zmian w ostatnich 4 latach.

Badania przygotowano i przeprowadzono we wszystkich krajach zgodnie z międzynarodowym protokołem badawczym (16). Ostatnia seria badań odbyła się w okresie październik 2001 r. – czerwiec 2002 r.; w Polsce w lutym i marcu 2002 r. (kolejne serie badań wykonywane były w tych samych porach roku). Ankieterami w Polsce były głównie odpowiednio dobrane i przeszkolone pielęgniarki szkolne, w pozostałych krajach nauczyciele ze szkół, w których znajdowały się wylosowane klasy.

W analizie wyników w Polsce uwzględniono: miejsce zamieszkania, płeć i wiek. Istotność różnic badano testem chi-kwadrat, przyjmując za poziom istotny p<0,05. W pozostałych krajach wzięto pod uwagę tylko płeć.

Badania przeprowadzono w reprezentatywnych dla każdego kraju próbach młodzieży szkolnej w średnim wieku około 11,6; 13,6 i 15,6 lat. Sposób doboru próby określono w międzynarodowym protokole badawczym (16).

W Polsce próbę wybrano dwukrotnie metodą losowania zespołowego dwustopniowego. Pierwszą próbę dobrano w 1990 r. i wykorzystano ją w latach 1994 i 1998. W pierwszym etapie losowanym zespołem było województwo – wylosowano 11 (spośród 49) województw. W drugim etapie losowania zespołem były klasy V i VII szkół podstawowych oraz klasy I szkół ponadpodstawowych. W związku z reformą administracyjną kraju i reformą strukturalną systemu edukacji, w 2002 r. wybrano drugą próbę ze wszystkich 16 województw. W pierwszym etapie wylosowano 48 (spośród 368) powiatów, po 2-4 powiaty w każdym województwie. W drugim etapie losowano klasy V szkół podstawowych oraz klasy I i III gimnazjów. Szczegółowe informacje o doborze próby podano w raporcie technicznym z badań (17). W każdej serii badań średni wiek badanych uczniów w Polsce wynosił 11,7; 13,7 i 15,7 lat. Liczba badanych uczniów w poszczególnych edycjach badań wynosiła w:

– 1990 r. – 4643 (2315 chłopców, 2328 dziewcząt)

– 1994 r. – 4527 (2243 chłopców, 2284 dziewcząt)

– 1998 r. – 4861 (2405 chłopców, 2456 dziewcząt)

– 2002 r. – 6383 (3204 chłopców, 3179 dziewcząt); dodatkowe informacje o liczbie badanych w 2002 r. podano w tabeli 1.