Zastosowanie badań ankietowych do oceny ryzyka próchnicy wczesnej u dzieci do trzeciego roku życia

Przedstawiana obecnie praca jest częścią większego projektu, dotyczącego oceny ryzyka próchnicy wczesnej przy użyciu badań ankietowych, klinicznych i bakteriologicznych w celu opracowania badania przesiewowego w kierunku próchnicy wczesnej.

Wyniki uzyskane w części klinicznej i bakteriologicznej zostały wcześniej opublikowane (1, 2). W prezentowanej części ograniczono się do przedstawienia wyników dotyczących możliwości określania ryzyka próchnicy u dzieci rocznych na podstawie badań ankietowych matek (opiekunów) dzieci.

Większość autorów zajmujących się próchnicą wczesną podkreśla olbrzymie znaczenie badania ankietowego rodziców i opiekunów dzieci dla wyłonienia czynników etiologicznych, zwiększających ryzyko wystąpienia próchnicy u najmłodszych dzieci (3-14). W badaniach tych na ogół podkreślany jest wpływ zwyczajów dietetycznych, a w szczególności: karmienie butelką, zasypianie dziecka z butelką, częste podawanie słodzonych lub zawierających kwasy pokarmów i napojów, częste pojadanie oraz znaczenie braku odpowiednich nawyków higienicznych. Związek wymienionych czynników z występowaniem próchnicy wczesnej u dzieci do trzeciego roku życia wykazały również badania prowadzone w Zakładzie Stomatologii Dziecięcej IS AM w Warszawie (15, 16).

Na uwagę zasługuje także fakt niekorzystnego wpływu przedłużonego karmienia piersią na stan uzębienia małych dzieci, co podkreśla wielu autorów (11, 17, 18).

W tym miejscu warto poruszyć problem mianownictwa dotyczącego próchnicy wczesnej, czyli próchnicy u dzieci do trzeciego roku życia o charakterystycznym ostrym przebiegu. Ostatnio autorzy zajmujący się tym zagadnieniem są zwolennikami odejścia od nazw sugerujących karmienie butelką jako jedyny czynnik etiologiczny, takich jak: próchnica butelkowa, bottle nursing caries, baby bottle tooth decay, etc. Jak dowodzą liczne badania próchnica ta często wiąże się z innymi zwyczajami dietetycznymi, występując również u dzieci karmionych naturalnie, jak również wynika ona z zaniedbań higienicznych. W literaturze anglojęzycznej ostatnich lat stosuje się nazwę – early childhood caries (w skrócie – ECC). Tłumacząc bezpośrednio na język polski można zaproponować nazwę – próchnica wczesnodziecięca. Nazwa ta jest dość precyzyjna i jednoznaczna, bo odnosi się do okresu życia, który jest specyficzny dla tej choroby.

Obowiązująca nazwa – próchnica wczesna bywa błędnie interpretowana (zwłaszcza w tekstach tłumaczonych z języka angielskiego) jako określenie wczesnego stadium procesu próchnicowego.

Istnieje wiele doniesień o zwiększonym występowaniu próchnicy wczesnej u dzieci często chorujących oraz hospitalizowanych (7, 16), a także dzieci, u których w pierwszym roku życia stosowano antybiotykoterapię (5).

Wielu autorów podkreśla znaczenie śliny, a w szczególności takich parametrów, jak szybkość wydzielania, odczyn, buforowość oraz zawartość w niej fluoru, wapnia i fosforanów w rozwoju próchnicy zębów (19, 20). Zagadnienie to z pewnością powinno zostać lepiej zbadane w kontekście określania ryzyka próchnicy u małych dzieci.

Pobieranie śliny stymulowanej stanowi jednak poważne ograniczenie techniczne w badaniu śliny u dzieci w pierwszych latach życia.

Ogólnie znany wpływ fluoru na odporność zębów na próchnicę ma także znaczenie w profilaktyce próchnicy wczesnej (7, 21, 22, 23, 24). Stosowanie fluoru u bardzo małych dzieci jest ograniczone ze względu na wrażliwość organizmu i możliwość przedawkowania (7, 25, 26). Wielu autorów przestrzega przed stosowaniem preparatów fluoru o wysokim stężeniu: żeli, lakierów i płukanek u dzieci przed ukończeniem drugiego roku życia, a past z fluorem przed skończeniem pierwszego roku życia ze względu na możliwość ich połknięcia i przyjęcia w ten sposób nadmiernej dawki fluoru (7).

Ogólnie znana jest znacząca rola higieny jamy ustnej w rozwoju próchnicy zębów.

Czy stan higieny jamy ustnej może być użyteczny w określaniu ryzyka próchnicy u bardzo małych dzieci? Doniesienia na ten temat nie są jednoznaczne.

Na ogół stan higieny u małych dzieci ocenia się na podstawie ankiety lub badania klinicznego ilości widocznej płytki nazębnej. Większość autorów posługuje się badaniem ankietowym rodziców i opiekunów dzieci, gdzie zawarte są pytania o moment rozpoczęcia i częstość wykonywania zabiegów higienicznych w jamie ustnej dziecka. Związek badanych ankietowo zachowań higienicznych rodziców małych dzieci z próchnicą zębów mlecznych został wykazany przez szereg autorów (9, 11, 24). Vanobbergen i wsp. stwierdzili większą korelację występowania próchnicy zębów mlecznych od wieku, w którym rozpoczęto oczyszczanie zębów u dzieci, niż od aktualnej częstości wykonywania zabiegów higienicznych (24). Dużo mniejsze znaczenie w określaniu ryzyka próchnicy wczesnej wydaje się mieć ilość widocznej płytki nazębnej (27, 28).

Badania epidemiologiczne dzieci w wieku do 3 roku życia w regionie warszawskim prowadzone w latach 1992-1993 wykazały zależność występowania próchnicy od wieku i pochodzenia matki (16). Można to wiązać ze świadomością prozdrowotną matek i ich zainteresowaniem profilaktyką. Podobne wnioski dotyczące wpływu wykształcenia i świadomości prozdrowotnej matek (opiekunów) z próchnicą wczesnodziecięcą publikuje wielu autorów zagranicznych (3, 6, 7).

Najczęściej stosowane testy ankietowe, służące do określania ryzyka próchnicy u małych dzieci zawierały takie zagadnienia, jak:

1 – okres i sposób karmienia dziecka piersią,

2 – okres i sposób karmienia dziecka butelką,

3 – częstość posiłków głównych i przekąsek,

4 – czas trwania posiłku,

5 – cukier „ukryty” – zawarty w lekach,

6 – zabiegi higieniczne w jamie ustnej dziecka,

7 – poziom świadomości prozdrowotnej i zainteresowanie rodziców (opiekunów) profilaktyką przeciwpróchnicową,

8 – stosowanie preparatów fluoru.

Wszyscy specjaliści są zgodni, że badanie ryzyka próchnicy wczesnej powinno zostać przeprowadzone możliwie najwcześniej, ponieważ umożliwi zastosowanie we właściwym czasie najbardziej skutecznej profilaktyki.

Celem pracy było wyłonienie spośród licznych czynników etiologicznych próchnicy wczesnej badanych ankietowo tych, które okażą się najistotniejsze dla określenia ryzyka próchnicy wczesnej w badaniu dzieci rocznych.

Całkowity materiał badawczy dla badań ankietowych stanowiło 121 dzieci rocznych, mających ukończone od 12 do 15 miesiąca życia oraz ich matki. Grupa dzieci składała się z 63 chłopców i 58 dziewczynek.

Dzieci te były włączane do badania w trakcie ich zgłaszania się na rutynowe szczepienia do rejonowej przychodni dziecięcej w jednej z dzielnic Warszawy. W momencie włączania do programu badawczego dzieci te nie chorowały na choroby infekcyjne i nie przechodziły zaostrzeń chorób przewlekłych. Jedynym czynnikiem klasyfikującym dziecko do badania był wiek, ponieważ w założeniu projektu chodziło o opracowanie możliwie wczesnego badania przesiewowego.

Badania obejmowały:

1 – Badanie ankietowe wstępne matek (opiekunów) dzieci rocznych.

2 – Badania kontrolne stanu uzębienia dzieci prowadzone do ukończenia przez dzieci trzeciego roku życia, podające liczby powierzchni puw (liczby puw-p).

3 – Analizę statystyczną korelacji pomiędzy czynnikami ujętymi w badaniu ankietowym wstępnym a przyrostem liczby puw-p po roku (u dzieci dwuletnich) i po dwóch latach (u dzieci trzyletnich).

Badanie to przeprowadzono u matek dzieci rocznych, które były w stanie udzielić odpowiedzi na pytania zawarte w ankiecie. Wypełnienie ankiety było nadzorowane przez badającego lekarza na podstawie wywiadu z matką (opiekunem) dziecka.

Ankieta uwzględniała następujące zagadnienia:

1) płeć dziecka,

2) wiek matki w chwili urodzenia dziecka – wyodrębniono trzy grupy wiekowe:

1. poniżej dwudziestu lat,

2. dwadzieścia do trzydziestu lat,

3. powyżej trzydziestu lat,

3) wykształcenie matki:

1. podstawowe lub zawodowe,

2. średnie,

3. wyższe,

4) termin rozpoczęcia przez dziecko pierwszego ząbkowania:

1. zęby wrodzone i noworodkowe,

2. od 2 do 4 miesiąca życia,

3. od 5 do 7 miesiąca życia,

4. od 8 do 11 miesiąca życia

5. 12 miesiąc życia i później,

5) okres karmienia piersią w miesiącach życia dziecka.

6) termin rozpoczęcia karmienia sztucznego (butelką) w miesiącach życia dziecka.

7) dzienna liczba głównych posiłków dziecka.

8) dzienna liczba przekąsek dziecka.

9) liczba słodkich i (lub) kwaśnych pojeń dziecka w ciągu dnia.

10) liczba karmień dziecka (zarówno naturalne, jak i sztuczne) w czasie snu nocnego.

11) liczba pojeń dziecka w czasie snu nocnego napojami słodzonymi i (lub) kwaśnym.

12) czas trwania przeciętnego posiłku (lub) pojenia dziecka zakodowany dwustopniowo:

1. mniej niż 30 minut,

2. 30 minut i dłużej.

13) oczyszczanie zębów dziecka od momentu ukazania się pierwszego zęba w jamie ustnej dziecka, kodowane dwustopniowo:

1. tak,

2. nie,

14) oczyszczanie zębów dziecka obecnie:

1. brak oczyszczania,

2. raz dziennie,

3. dwa razy dziennie,

4. po każdym posiłku,