Miejsce balneoterapii w leczeniu chorób reumatycznych

Małgorzata Happach

Leczenie uzdrowiskowe ma zastosowanie w profilaktyce i leczeniu wielu chorób przewlekłych, wśród których liczną grupę stanowią choroby reumatyczne. Do najstarszych polskich uzdrowisk należą: Cieplice, Iwonicz, Lądek, Swoszowice. O leczeniu balneologicznym w Polsce wspominają już kroniki z XI wieku, jednak rozwój balneologii zaznacza się w XVI wieku dzięki pracom Wojciecha Oczki, zwanego ojcem balneologów polskich i Józefa Strusia z Poznania - nadwornego lekarza króla Zygmunta Augusta i sułtana tureckiego. Również w XVI wieku Erazm z Rotterdamu opisuje cudowne zdroje w Polsce, a w XVII wieku Francuz Denis wydaje książkę o innych źródłach w Polsce, które przedłużyć mają życie do 150 lat. Pod koniec XIX wieku działają na ziemiach polskich pierwsi docenci hydroterapii: S. Smoleński i E. Kowalski (4). Pierwsza katedra balneologii powstaje w Poznaniu po I wojnie światowej. Organizatorem polskiej balneologii po II wojnie światowej był, zmarły w latach 80-tych, prof. Józef Jankowiak.

Balneoterapia, podstawowa metoda leczenia stosowana w leczeniu uzdrowiskowym wykorzystuje w swoim działaniu bogactwa ziemi: wody lecznicze, gazy, peloidy. Mimo, że ocena działania uzdrowiskowego, a także surowców naturalnych, stanowiących bazę balneoterapii napotyka na większe trudności niż np. ocena farmakoterapii, to jednak uzyskuje się coraz więcej prac klinicznych i opracowań z dziedziny biologii i fizjologii, starających się dać uzasadnienie dla wielowiekowej empirycznej wiedzy o balneoterapii.

Zabiegi, stosowane w uzdrowisku wywierają efekt bezpośredni związany z rodzajem użytego leku, ale również działanie długofalowe, ujawniające się po zakończeniu leczenia, o charakterze niespecyficznej reakcji adaptacyjnej i pobudzającej. Tej reakcji można oczekiwać po serii zabiegów rozłożonych w czasie (15). Wody lecznicze stosuje się w postaci kąpieli, kuracji pitnych (tzw. krenoterapii), inhalacji, płukań, irygacji; peloidy - w postaci kąpieli, zawijań, okładów, tamponów borowinowych oraz zabiegów z pasty borowinowej, a gazy - w inhalacji oraz w kąpielach suchych i wilgotnych.

Balneoterapia w chorobach reumatycznych oddziałuje mechanicznie poprzez:

1. ciśnienie hydrostatyczne o działaniu diuretycznym i przeciwobrzękowym,

2. względne zmniejszenie ciężaru ciała, które umożliwia uruchomienie stawów i zwiększenie siły mięśniowej,

3. zmianę lepkości krwi (15).

Termicznie poprzez:

1. działanie przeciwbólowe,

2. rozluźnienie mięśni,

3. działanie przeciwzapalne,

4. zwiększenie elastyczności tkanki łącznej,

5. rozszerzenie powierzchownych naczyń krwionośnych,

6. pobudzenie fagocytozy i dyfuzji,

7. obniżenie lepkości płynu stawowego,

8. działanie immunologiczne.

Chemicznie poprzez:

1. wchłanianie substancji mineralnych i gazów,

2. odkładanie substancji mineralnych w skórze,

3. wypłukiwanie substancji chemicznych ze skóry (wg K.L. Schmidta).

Miejscowości uzdrowiskowe różnią się klimatem, własnościami fizykochemicznymi wód, peloidów i gazów leczniczych. Wody lecznicze, czyli wody podziemne o potwierdzonym działaniu leczniczym wykazują stały skład chemiczny oraz naturalną czystość chemiczną i mikrobiologiczną. W uzdrowiskach polskich występują następujące wody:

I) Solanki.

II) Wody siarczkowo-siarkowodorowe.

III) Szczawy.

IV) Wody radonowe.

Solanki występujące w Ciechocinku, Inowrocławiu oraz w uzdrowiskach nadmorskich i beskidzkich są wodami słonymi o stężeniu NaCl powyżej 1,5% (zwykle od 2% do 5%). Chlorek sodu odkłada się w warstwie rogowej naskórka, tworząc tzw. płaszcz solny, który działając osmotycznie ułatwia wchłanianie innych pierwiastków występujących w solankach np. jodu (sól zabłocka zawiera 2000 mg jodu w 1 kg, a sól iwonicka - 700 mg jodu w 1 kg). Uważa się, że właśnie płaszcz solny jest głównym elementem leczniczym w tym zabiegu, bowiem odłożona w naskórku sól powoduje zmiany jonowe w zakończeniach nerwów, znajdujących się w górnej warstwie skóry właściwej (17). Wpływa w ten sposób na czynność układu nerwowego autonomicznego i pośrednio na inne układy. Korzystny efekt solanki, obserwowany np. w leczeniu fibromialgii może wynikać z faktu obniżenia po kąpielach solankowych aktywności elektrycznej mięśni przykręgosłupowych lędźwiowego odcinka kręgosłupa (15). Działanie uwrażliwiające skórę na promienie ultrafioletowe oraz działanie keratolityczne solanek jest wykorzystywane w leczeniu łuszczycy, w tym łuszczycowego zapalenia stawów. Ogólnie mówiąc, rozluźnienie mięśni, rozszerzenie naczyń obwodowych, wybitne pobudzenie mikrokrążenia, działanie przeciwzapalne, działanie hydrostatyczne solanek, szczególnie w kąpielach z ćwiczeniami ruchowymi, mają szczególne znaczenie w leczeniu chorób układu ruchu. Nie do przecenienia jest też wpływ na termoregulację i metabolizm skóry. Tabela 1 przedstawia działanie solanek, wynikające ze składu chemicznego i własności fizycznych.

Tabela 1. Działanie solanek.

1. działanie osmotyczne (zmiana własności osmotycznych skóry)
2. pobudzenie mikrokrążenia
3. zahamowanie procesu mitozy w skórze
4. uwrażliwienie skóry na działanie promieni ultrafioletowych
5. wpływ na metabolizm i termoregulację skóry
6. rozluźnienie mięśni
7. modulacja zapalenia (wg K.L. Schmidta)

Zastosowanie kąpieli solankowych:

1. choroba zwyrodnieniowa stawów obwodowych i kręgosłupa (13);

2. stany pourazowe i pooperacyjne układu ruchu;

3. reumatyzm tkanek miękkich;

4. zesztywniające zapalenie stawów kręgosłupa (21);

5. reumatoidalne zapalenie stawów;

6. łuszczycowe zapalenie stawów;

7. twardzina skóry.

Kąpiele siarczkowo-siarkowodorowe są stosowane w Busku, Solcu, Horyńcu, Lądku, Wieńcu, Swoszowicach. Pełna nazwa stosowanej w Busku Zdroju jednej z najpopularniejszych wód w tej grupie brzmi: 1,3% woda chlorkowo-sodowa, bromkowa, jodkowa, żelazista, siarczkowa.

Kąpiele siarczkowo-siarkowodorowe wpływają miejscowo na skórę oraz działają ogólnie (9) (tab. 2). Efekt miejscowy, związany z wpływem na metabolizm skóry ujawnia się w działaniu keratolitycznym, keratoplastycznym, naczynioruchowym (dłuższe utrzymywanie się podwyższonej temperatury skóry po zabiegu), przeciwzapalnym, przeciwgrzybiczym. Rozszerzenie naczyń podskórnych i położonych głębiej oraz pobudzenie mikrokrążenia wpływają na lepsze ukrwienie skóry, narządów wewnętrznych i stawów. Uważa się, że siarka wprowadzona przez skórę zostaje zużyta do syntezy kwasu chondroityno-siarkowego, wchodzącego w skład chrząstek stawowych jak również do syntezy aminokwasów: cystyny i metioniny. Podczas kąpieli siarczkowo-siarkowodorowych przesunięciu dużych ilości krwi krążącej do skóry towarzyszy spadek ciśnienia krwi. Po kąpielach siarkowych obserwuje się wzrost stężenia hemoglobiny i erytrocytów, obniżenie zawartości cholesterolu i trójglicerydów, obniżenie poziomu kwasu moczowego i z

To jest tylko fragment artykułu. Aby przeczytać całość, przejdź do Czytelni medycznej.