Zasady postępowania

Trudno jest przewidzieć, kiedy nastąpi śmierć chorego. Zły i stale pogarszający się jego stan ogólny jest wskaźnikiem przemawiającym za krótkim okresem przeżycia. Doświadczone pielęgniarki, które odwiedzają chorego znacznie częściej niż pozostały personel służby zdrowia, potrafią zazwyczaj w przybliżeniu określić przewidywany czas śmierci.

U umierającego chorego występują niektóre lub wszystkie niżej podane objawy:

– zazwyczaj chory leżący,

– wymaga pomocy innych osób we wszystkich czynnościach;

– chory może nie orientować się w czasie i miejscu,

– ma duże trudności w koncentracji,

– nie potrafi współpracować z opiekunami;

U pacjenta z zaawansowaną, nie poddającą się leczeniu przyczynowemu chorobą nowotworową objawy te rozwijają się w przeciągu wielu tygodni. Nagłe pogorszenie, występujące w przeciągu kilku dni, nakazuje poszukiwanie przyczyny, którą można skorygować (ostra infekcja, hiperkalcemia lub ostatnio dokonana zmiana leków).

Istnieją w literaturze prace dotyczące występowania w okresie przedzgonnym powyżej opisanych objawów i trudności w ich rozpoznawaniu (B). Są również doniesienia o nagłym, potencjalnie odwracalnym pogarszaniu się stanu chorych (C).

Znaczne osłabienie nie pozwala wielu chorym na współuczestniczenie w podejmowaniu decyzji odnośnie leczenia i opieki. Niektórzy z nich jednakże pozostają przytomni niemal aż do śmierci. W podejmowaniu decyzji odnośnie postępowania u tych chorych należy respektować ich punkt widzenia i odczucia. Ze względu na fakt, że chorzy ci są zwykle bardzo osłabieni, na przeprowadzenie wywiadu oraz dokładną ocenę ich stanu, należy im poświęcić dostatecznie dużo czasu.

W miarę postępu choroby obserwacje rodziny dotyczące stanu chorego nabierają coraz większego znaczenia. Należy jednak pamiętać, że relacja opiekunów może nie odpowiadać rzeczywistości i być w znacznym stopniu obciążona ich negatywnymi przeżyciami i niepokojem. Stąd personel medyczny oceniający stan pacjenta winien konfrontować relację rodziny z własnymi obserwacjami.

W czasie kolejnych wizyt należy poświęcić dostatecznie dużo czasu na wymianę informacji na temat choroby, wysłuchanie obaw i trosk opiekujących się chorym członków rodziny oraz zapoznanie ich z dalszym planem opieki. Rodzinę należy zaopatrzyć też w instrukcje dotyczące stosowanych leków oraz nazwiska i numery telefonów osób kontaktowych, które można wezwać w razie sytuacji naglącej.

Członkowie rodziny chorego winni być włączani w czynności pielęgnacyjne wykonywane w szpitalu lub innych zakładach zamkniętych. Istnieją jednak doniesienia mówiące o tym, iż są oni często wypraszani z pokoju w czasie wykonywania zabiegów pielęgnacyjnych przez pielęgniarki. Powinni tymczasem sami decydować, czy pozostać przy chorym i, o ile to możliwe, asystować w tych czynnościach. Pomoże im to zyskać poczucie pewności siebie i zadowolenia z faktu, że mogą zrobić to wszystko, co tylko jest możliwe dla ukochanej osoby. Jeżeli po śmierci chorego wyrażą zamiar współuczestniczenia w umyciu i ubraniu ciała zmarłego, należy im na to przyzwolić.

Istnieje wiele dowodów potwierdzających znaczenie dobrego komunikowania się i współuczestnictwa rodzin w opiece nad chorym we wcześniejszych stadiach choroby. Jedynie pojedyncze obserwacje z piśmiennictwa uwzględniają późny okres choroby i są zgodne z danymi dotyczącymi okresu wcześniejszego (A). Tylko nieliczne doniesienia wskazują na współudział chętnych członków rodziny w czynnościach związanych z przygotowaniem ciała po zgonie (C).

Efektywna opieka nad chorym umierającym i jego rodziną winna być oparta na współpracy pracowników służby zdrowia wielu dyscyplin. W warunkach opieki domowej nad chorymi w terminalnej fazie choroby nowotworowej wykazano wyższą skuteczność w łagodzeniu dolegliwości u osób otoczonych opieką przez zespół składający się z lekarza rodzinnego² i pielęgniarki środo- wiskowej, wspieranych przez pielęgniarkę ze specjalnością z zakresu opieki paliatywnej, w porównaniu z opieką sprawowaną wyłącznie przez lekarza rodzinnego (3).