Alergia pokarmowa

Alergia pokarmowa (food alergy) to forma niepożądanej reakcji pokarmowej organizmu, w której dolegliwości kliniczne są wyzwolone i/lub kształtowane przez patogenetyczne mechanizmy immunologiczne.

Jest to najprostsza definicja alergii pokarmowej pozwalająca na odróżnienie jej od innych form niepożądanych reakcji występujących po spożyciu pokarmu, w których objawy kliniczne mogą być podobne, ale ze względu na brak udziału układu immunologicznego nie można zaliczyć ich do alergii.

Według Europejskiej Akademii Alergologii i Immunologii Klinicznej (EAACI) z 1995 roku wszystkie niepożądane reakcje na pokarmy można podzielić następująco:

Niepożądane reakcje po spożyciu pokarmów:

a) toksyczne – odpowiadające pojęciu zatrucia pokarmowego, gdzie objawy po spożyciu pokarmu można przewidzieć i będą one występowały u wszystkich osób a nasilenie objawów będzie proporcjonalne do ilości spożytego pokarmu;

b) nietoksyczne – objawy po spożyciu pokarmu występują tylko u nielicznych, predysponowanych do opacznej reakcji osób nawet po śladowej ilości pokarmu.

Te ostatnie można podzielić na:

– alergie pokarmowe, gdzie reakcja opaczna po spożyciu pokarmu jest związana z występowaniem w organizmie alergenowo swoistych przeciwciał lub uczulonych limfocytów,

– nietolerancje pokarmowe u podłoża których leżą inne nieimmunologiczne zjawiska np. wrodzone i nabyte zaburzenia enzymatyczne.

Chociaż objawy alergii i nietolerancji pokarmowych mogą być podobne, ważne jest ich dokładne zróżnicowanie ze względu na późniejsze postępowanie terapeutyczne.

Z epidemiologicznego punktu widzenia problem alergii pokarmowych nie jest obecnie dokładnie poznany. Istnieją jedynie przybliżone dane, co wynika z faktu, że brak jest do chwili obecnej uniwersalnego testu laboratoryjnego rozstrzygającego jednoznacznie o istnieniu choroby. Obecnie za standard diagnostyczny uważa się podwójnie ślepą próbę kontrolowaną placebo (DBPCFC – double blind placebo controlled food challenge), która to próba potwierdza istnienie alergii pokarmowej u zaledwie 20% ankietowanych zgłaszających spożyciu pokarmu jako główny czynnik wystąpienia dolegliwości.

Częstość tej dolegliwości różnie kształtuje się w zależności od wieku i płci badanych osób. U osób dorosłych częstość występowania alergii szacuje się na około 1,4-2,0% przy czym dwukrotnie częściej objawy nadwrażliwości na pokarmy stwierdzane są u kobiet, natomiast procentowy udział alergii pokarmowej u dzieci wykazano u 5 do 8% populacji. Przeprowadzone nieliczne w Polsce badania epidemiologiczne (Romański, Kaczmarski, Marek) potwierdzają wyżej przedstawione dane.

Rozwój alergii na pokarmy determinują różne mechanizmy immunologiczne (klasyfikacja wg Gella-Coombsa). Szacuje się, że w grupie uczulonych na pokarmy ok. 48-50% stanowią mechanizmy natychmiastowe (IgE zależne); u ok. 18-20% w proces chorobowy zaangażowana jest oporność komórkowa. Reakcje z udziałem kompleksów immunologicznych stanowią ok. 10%; cytotoksyczne ok. 6%, a mieszane (w których jednocześnie zaangażowany jest więcej niż jeden typ reakcji) – ok. 18%.

Choroby atopowe, w tym również alergie pokarmowe, stanowią obecnie coraz większy problem zdrowotny ze względu na ich długotrwały i nawrotowy charakter oraz możliwość powstania groźnych nawet dla życia powikłań narządowych. Alergia pokarmowa pojawiająca się we wczesnym dzieciństwie jest uznawana za pierwszy sygnał potencjalnej choroby atopowej w wieku późniejszym.

Tabela 1 przedstawia listę najczęściej uczulających alergenów wśród dzieci w wieku 5 miesięcy-14 lat wg D.A. Moneret-Vautrin.

Rozwój alergii bądź nietolerancji pokarmowej jest wypadkową niekorzystnego współdziałania czynników genetycznych i środowiskowych.

Poniżej przedstawione zostaną czynniki potencjalnego ryzyka rozwoju alergii (nietolerancji pokarmowej) wg Host´a opracowane przez M. Kaczmarskiego:

1. Genetyczna predyspozycja do alergii:

– występowanie chorób genetycznych w rodzinie,

– reakcje alergiczne IgE zależne,

– zaburzony stosunek Tn/Ts.

2. Ekspozycja na alergeny pokarmowe:

– nawyki żywieniowe,

– karmienie sztuczne (mieszanki mleczne od urodzenia),

– wczesne wprowadzenie stałych produktów pokarmowych (solid foods),

– rodzaj żywienia kobiety w czasie ciąży i podczas laktacji.

3. Siła alergenowa (allergenicity) białek pokarmowych:

– glikoproteiny, białka mleka krowiego, jaja, białka soi, ziarna arachidowego.

4. Czas ekspozycji alergenowej:

– na powszechnie spożywane pokarmy uczulenie po urodzeniu, możliwe uczulenie „in utero”.

5. Wielkość ekspozycji na alergen:

– wypadkowa immunologicznej odpowiedzi na alergen i indywidualnych predyspozycji do choroby.

6. Wchłanianie wielkocząsteczkowych alergenów:

– zwiększone u wcześniaków i noworodków w wyniku procesów zapalnych jelit.

7. Niespecyficzna stymulacja środowiskowa:

– bierne palenie, alergeny wziewne, infekcje przewodu pokarmowego.

8. Ukryta ekspresja (alergeny zamaskowane):

– dokarmianie mieszanką mleczną (w oddziale noworodkowym),

– składniki dodawane do pokarmu (jajo, soja, arachidy).

9. Brak karmienia piersią (brak składników pokarmu naturalnego):

– kwasy g-linolenowy (a.z.s. – atopowe zapalenie skóry?)

Alergenami pokarmowymi są glikoproteiny pochodzenia roślinnego bądź zwierzęcego. Posiadają one fragmenty o strukturze pierwszorzędowej (epitop liniowy oporny na denaturację) bądź trzecio- czwartorzędowej (epitop konformacyjny – podatny na procesy denaturacji termicznej lub hydrolizy enzymatycznej) mające zdolność do wiązania przeciwciał tzw. epitopy.

Podział produktów spożywczych wywołujących alergię bądź nietolerancję pokarmową – D.A. Moneret-Vauturin przedstawia tabela 2.

Ilość epitopów określa siłę antygenową danego białka. Spotykane coraz częściej zjawisko alergii krzyżowej (tab. 3) tj. jednoczasowego uczulenia na alergeny pokarmowe, wziewne lub kontaktowe związane jest z obecnością tych samych epitopów w związkach różnego pochodzenia. Przykładowo pacjenci z alergicznym nieżytem nosa lub spojówek spowodowanym pyłkiem brzozy i innych drzew rodziny Betulaceae (leszczyna, olcha) są często nadwrażliwe na orzechy, owoce (jabłka, marchew i ziemniaki). Niektóre alergeny pyłków brzozy i leszczyny dają odczyny krzyżowe z alergenami jabłek i innych owoców lub rozmaitych orzechów. Alergeny pyłków roślin rodziny Compositae (bylica pospolita) reagują krzyżowo z alergenami pokarmowymi warzyw z rodziny Umbelliferae (szczególnie z selerem). Osoby uczulone na pyłek ambrozji mogą mieć objawy uczulenia po spożyciu banana lub melona. Ostatnio nasiliły się objawy uczuleń na lateks z powodu powszechnego użycia rękawiczek lateksowych przez służbę zdrowia i szerokiego wykorzystania lateksu w wielu gałęziach przemysłu. Zidentyfikowano reagujące krzyżowo alergeny lateksu i alergeny banana, kasztana jadalnego i owocu kiwi. Niektóre reakcje krzyżowe przebiegają nawet pod postacią reakcji anafilaktycznych ponieważ efekt kliniczny może być potęgowany przez synergistyczne działanie kilku pokarmów.