Odpowiedzialność cywilna lekarza z tytułu wrongful life, wrongful birth i wrongful conception w prawie USA*

Niebywały postęp medycyny, jaki dokonał się w dziedzinie diagnostyki prenatalnej, pozwala przyszłym rodzicom na podejmowanie świadomej decyzji dotyczącej ich potomstwa. Dzięki specjalistycznym badaniom możliwe jest kontrolowanie rozwoju płodu, a nawet, jeśli płód nosi wady, w gestii rodziców pozostaje decyzja dotycząca jego dalszej egzystencji. Równocześnie, wraz z nowymi szansami, jakie niesie medycyna, rozwinęło się prawo, które chroni możliwość do indywidualnej i świadomej decyzji dotyczącej poczęcia i urodzenia dziecka. W ostatnich trzech dziesięcioleciach, szczególnie w USA, ale również w Europie Zachodniej, a takie w Polsce (1) na wokandach sądowych pojawiają się powództwa odszkodowawcze na skutek naruszenia przez lekarza prawa do podjęcia tej świadomej decyzji (2).

Doktryna oraz orzecznictwo dokonało teoretycznego podziału nowych roszczeń na trzy kategorie:

1. wrongful conception (wrongful pregnancy) – powództwo rodziców przeciw pozwanemu, którego zaniedbanie (np. w trakcie przeprowadzenia zabiegu sterylizacji) skutkuje ciążą lub narodzinami dziecka; często doktryna nie rozróżnia skargi wrongful conception, traktując ją jako odmianę, wrongful birth, z tą różnicą, iż dotyczy ona narodzin dziecka zdrowego, ale nieplanowanego;

2. wrongful birth – powództwo wnoszone przez rodziców dziecka przeciw pozwanemu, który przez swe niedbalstwo pozbawił ich możliwości dokonania aborcji, skutkiem czego narodziło się dziecko z wadami genetycznymi lub innymi ciężkimi uszkodzeniami;

3. wrongful life – powództwo wnoszone przez dziecko lub rodziców w imieniu dziecka, które utrzymuje, iż przez zaniedbanie pozwanego jego rodzice zostali pozbawieni prawa do decyzji w kwestii aborcji lub poczęcia dziecka, a ono samo narodziło się z wadami.

Niniejsza praca ma za cel przytoczenie i omówienie najbardziej reprezentatywnych przykładów powyższych skarg i zapadających orzeczeń sądów, które pojawiły się w USA (3).

Istotą skargi, jak już wcześniej wspomniano, jest roszczenie rodziców dziecka przeciw pozwanemu, którego niedbalstwo, głównie podczas przeprowadzonego zabiegu sterylizacji, doprowadziło do narodzin niechcianego dziecka. Mimo zgłaszanych obiekcji, w których podnosi się, iż narodziny dziecka nie mogą być postrzegane jako źródło szkody, coraz więcej sądów uznaje roszczenia rodziców. Doktryna i orzecznictwo w Stanach Zjednoczonych wypracowały kształt skargi, z jaką mogą występować rodzice skarżący lekarza, który przez swe niedbalstwo nie zapobiegł narodzinom dziecka. Aby skarga była uznana za zasadną, powód winien udowodnić po pierwsze, że pozwany niedbale przeprowadził zabieg sterylizacji lub aborcję, po drugie, iż w wyniku niedbale dokonanego zabiegu urodziło się nieplanowane dziecko (4). Uznając za zasadną skargę z tytułu wrongful conception, sądy przyjmują niejednolite rozwiązania. W większości spraw sądy odmawiają przyznania odszkodowania na pokrycie kosztów wychowania zdrowego dziecka, opierając się na różnych argumentach. Sąd Montany w sprawie Girdley v. Coats (825 S.W. 2d 295, Mo. 1992) orzekł, iż wydatki na wychowanie dziecka nie mogą być przedmiotem roszczenia odszkodowawczego, gdyż dziecko nigdy nie może stanowić szkody. Jednocześnie zasądził odszkodowanie za ból i cierpienie związane z przeprowadzeniem ponownej sterylizacji oraz za stały uszczerbek na zdrowiu, wynikający ze źle przeprowadzonego zabiegu.

Podobnie w sprawie Cockrum v. Baumgartner, (95 III. 2d 193, 196, 1983) Sąd Apelacyjny stanu Illinois stwierdził, iż rodzice nie mogą otrzymać zwrotu kosztów utrzymania normalnego, zdrowego dziecka, choćby urodziło się na skutek niedbale przeprowadzonej sterylizacji. Sąd zauważył także, iż zazwyczaj przy skargach wrongful pregnancy powodowie otrzymują odszkodowanie za ból i cierpienie związane z niechcianą ciążą, za ewentualne komplikacje zdrowotne spowodowane ciążą, a także zwrot kosztów wydatkowanych na odebranie porodu oraz za utracone w wyniku zajścia w ciążę, zarobki.

Ponadto, odmawiając pełnego odszkodowania, sądy utrzymują, iż obciążenie lekarza kosztami wychowania nieplanowanego dziecka byłoby nieproporcjonalne do jego winy, a świadomość dziecka, iż narodziło się niechciane i ktoś, zamiast rodziców, łoży na jego utrzymanie, mogłaby się okazać dla niego destruktywna.

Drugim rozwiązaniem przyjętym w orzecznictwie jest oparcie się na zasadzie wyrażonej w Restatement (Second) Torts § 920 (1979), polegające na uwzględnianiu przy wymiarze odszkodowania korzyści, jakich obok szkód doznał powód w wyniku zachowania pozwanego. Stąd możliwe jest otrzymanie odszkodowania obejmującego także koszty utrzymania dziecka, ale przy ustaleniu wysokości takiego odszkodowania sąd będzie brał pod uwagę dobrodziejstwa dotykające rodziców, takie jak np. miłość czy radość, a wynikające z obecności dziecka w rodzinie.

Do powyższego modelu nawiązuje orzeczenie w sprawie Burke v. Rivo (406 Mass. 764, 1990). Pani Burke poddała się sterylizacji, przeprowadzonej przez doktora Elliota Rivo, który zapewniał ją o skuteczności dokonanego zabiegu. Kobieta wyznała lekarzowi, iż swą decyzję o sterylizacji motywowała chęcią powrotu do kariery zawodowej oraz problemami finansowymi, jakich doświadczała jej rodzina. Sterylizacja przeprowadzona została niedbale i okazała się nieskuteczna. Pani Burke zaszła w ciążę i urodziła zdrowe dziecko. Po narodzinach poddała się ponownie zabiegowi sterylizacji, tym razem przeprowadzonemu zgodnie z wymaganiami wiedzy medycznej i skutecznemu. Równocześnie była pacjentka wystąpiła z roszczeniami odszkodowawczymi z tytułu utraty możliwości zarobkowych przez okres ciąży. Domagała się także pokrycia wydatków na świadczenia medyczne związanych z wydaniem na świat dziecka i kosztów opieki nad pozostałymi dziećmi, gdyż pani Burke nie była w stanie się nimi zajmować w czasie ciąży. Ponadto żądała zwrotu kosztów poniesionych na drugi zabieg sterylizacji oraz zasądzenia odszkodowania za emocjonalne cierpienia, będące efektem ciąży, a w końcu, przyznania jej środków na utrzymanie niechcianego dziecka. Powódka argumentowała, iż gdyby pozwany poinformował ją, że sterylizacja mogła okazać się, nieskuteczna, z pewnością poddałaby się ona kolejnemu zabiegowi, tak, aby mieć całkowitą pewność, iż zabieg zakończył się sukcesem. Pani Burke twierdziła, iż na doktorze Rivo ciążył obowiązek opieki nad powódką, którego to obowiązku lekarz nie dotrzymał, a dającym się przewidzieć skutkiem jego zaniedbania było poczęcie i narodziny dziecka. W ten sposób pani Burke udowadniała, iż między niedbalstwem pozwanego a urodzeniem dziecka istniał związek przyczynowy. Argumentem, jaki podnoszono przeciwko powództwu było twierdzenie, iż szczęścia, jakie niesie z sobą narodzenie się dziecka, nie mogą przysłaniać ekonomiczne straty związane z jego wychowaniem. Pozwany twierdził także, iż koszty wychowania dziecka są zbyt spekulatywne i nieproporcjonalne w stosunku do zaniedbania lekarza. Mimo to, Sąd Apelacyjny, w odpowiedzi na pytanie, jakie skierował do niego sąd niższej instancji, stanął na stanowisku, iż powódka może otrzymać zwrot kosztów związanych z wychowaniem zdrowego, lecz niechcianego dziecka aż do osiągnięcia przez nie pełnoletniości. Nawiązując do zasady uwzględnienia przy szacowaniu odszkodowania każdego zysku powoda, jaki był efektem zachowania pozwanego, Sąd Massachussets zaznaczył, iż nie w każdych okolicznościach przyjście na świat dziecka jest dobrodziejstwem, zyskiem dla rodziny. Według sądu wskazują na to praktykowane zabiegi sterylizacji czy też antykoncepcja. Szczególnie narodziny dziecka nie będą oznaczać zysku, jeśli motywem dla decyzji o sterylizacji są kwestie finansowe. W takiej sytuacji rodzice powinni otrzymać odszkodowanie na pokrycie kosztów utrzymania niechcianego dziecka. Inaczej kwestia korzyści płynących z narodzin dziecka zdrowego przedstawia się w przypadku, gdy rodzice decydują się na sterylizację z obawy, iż płód dotknięty jest wrodzonymi wadami. W takim wypadku narodzenie się zdrowego potomka jest wielką ulgą i radością dla rodziców, korzyścią, a nie szkodą. Jednocześnie, jak wynika z powyższej sprawy, to, iż powódka nie przeprowadziła aborcji, choć miała taką możliwość, nie ma wpływu na jej roszczenie w stosunku do lekarza, który niedbale przeprowadził zabieg sterylizacji.

Pojawiały się także orzeczenia sądów nie nawiązujące do zasady pomniejszenia odszkodowania o ekonomiczne, czy też niematerialne korzyści uzyskane przez powoda. W sprawie Lovelace Medical Center v. Mendez (805 P. 2d, 603 z 1991 r.) Sąd Najwyższy Nowego Meksyku przyznał odszkodowanie matce, która urodziła dziecko po niedbale przeprowadzonej sterylizacji. W tej sprawie, małżeństwo z dwójką dzieci, z przyczyn finansowych, zdecydowało się na zabieg wykluczający narodziny kolejnego dziecka. Jednak lekarz przeprowadzający zabieg podwiązania jajowodów kobiety nie poinformował jej o tym, iż udał się on tylko w stosunku do jednego jajowodu, i że z racji tego powinna stosować alternatywne metody antykoncepcji. Kobieta, nieświadoma swej płodności, nie stosowała żadnych metod zabezpieczenia i po raz kolejny zaszła w ciążę. Sąd stwierdził, iż w wyniku niedbalstwa lekarza rodzice ponieśli szkodę, która powinna być wynagrodzona. Szkodą tą jednak nie były narodziny dziecka, ale ingerencja w stabilność finansową rodziny i ich prawo do planowania rodziny. Sąd przyjął, iż pokrycie kosztów wychowania nieplanowanego dziecka jest odpowiednią formą odszkodowania, gdyż państwo Mendez, decydując się na sterylizację, pragnęli uniknąć właśnie obciążenia finansowego, jakie niosą ze sobą narodziny dziecka. Sąd nie zastosował również zasady z Restatement (Second) Torts § 920 (1979), gdyż, w jego ocenie, niemożliwe byłoby porównywanie emocjonalnych korzyści powodów z ich ekonomicznymi stratami, wynikającymi z konieczności utrzymywania dziecka, jako że nie są to straty i zyski tego samego rodzaju. Jednocześnie sąd odmówił uwzględnienia roszczenia matki o odszkodowanie za cierpienie psychiczne, wynikające z obecności nowego członka rodziny. Sąd utrzymywał, iż udowadnianie przez rodziców, iż narodziny ich nieplanowanego dziecka przyniosły im cierpienia psychiczne oraz samo ważenie tych cierpień z dobrodziejstwami, jakie niesie z sobą przyjście na świat człowieka dla oszacowania szkody, kłóciłoby się z polityką ochrony dziecka i jego emocjonalnego rozwoju.

Ogólnie przyjęte jest, iż dziecko poczęte, które doznało uszkodzeń, może dochodzić odszkodowania w stosunku do sprawcy szkody. Na gruncie prawa polskiego, zgodnie z art. 446 kodeksu cywilnego, z chwilą urodzenia dziecko może żądać naprawienia szkód doznanych przed urodzeniem. Obecnie bezdyskusyjnym jest, iż lekarz będzie odpowiedzialnym za uszczerbek zdrowia dziecka powstały z jego winy, kiedy dziecko pozostawało jeszcze w łonie matki (np. sprawa State v. Sherman, 234 Md 179,184,198 A.2d 71, 73, 1983). Co jednak, gdy niedbalstwo lekarza nie było przyczyną uszczerbku zdrowia dziecka, a polegało jedynie na tym, że doszło do narodzin dziecka? W tej sytuacji znajduje zastosowanie, ciągle kontrowersyjna, skarga wrongful birth, czyli z tytułu „złego urodzenia”. Skarga ta wnoszona jest przez rodziców, którzy twierdzą, iż przez zaniedbanie lekarza zostali pozbawieni możliwoś

To jest tylko fragment artykułu. Aby przeczytać całość, przejdź do Czytelni medycznej.