Profilaktyka i metody wczesnego rozpoznawania raka gruczołu piersiowego

Od ponad 40 lat na całym świecie obserwuje się stały, dynamiczny wzrost zachorowalności na raka piersi. Rocznie na świecie stwierdza się około miliona nowych zachorowań, z czego połowa dotyczy kobiet zamieszkujących Północną Amerykę i Europę (bez Rosji) podczas gdy stanowią one zaledwie 18% wszystkich kobiet świata. Generalnie wyższą zachorowalność obserwuje się w krajach wysoko rozwiniętych.

Rak gruczołu piersiowego jest najczęstszym nowotworem złośliwym u kobiet w Polsce. W roku 1995 stanowił 18,4% wszystkich nowotworów złośliwych. Jest zarazem najczęstszą przyczyną zgonów z powodu nowotworów złośliwych (14,1%) wśród kobiet. W roku 1995 z powodu raka piersi zmarło w Polsce 4665 kobiet. Zapadalność zaczyna znacząco wzrastać w wieku 35-39 lat. Najbardziej dynamiczny przyrost zachorowalności na raka piersi obserwuje się zwłaszcza po 40 roku życia. Natomiast największa zachorowalność dotyczy kobiet po 50 roku życia osiągając najwyższe współczynniki około 60 roku życia.

Liczne badania wskazują na zaburzenia gospodarki hormonalnej jako istotnej przyczyny patologii gruczołu piersiowego. Prawdopodobnie są one odpowiedzialne za rozwój zmian łagodnych oraz mają swój istotny udział w powstawaniu i rozwoju raka piersi.

Czynnikiem potwierdzającym wpływ czynności dokrewnej jajników na występowanie raka gruczołu piersiowego jest 100-krotnie wyższa zapadalność na ten nowotwór u kobiet niż u mężczyzn oraz pojawienie się raka piersi po okresie dojrzewania i brak jego występowania u kobiet z dysgenezją gonad.

Wśród zmian patologicznych rozwijających się w gruczole piersiowym, 80% stanowią zmiany łagodne, pozostałe 20% to nowotwory złośliwe. Łagodne choroby sutka dotyczą prawie 50% kobiet. Około połowę wszystkich łagodnych schorzeń gruczołu piersiowego stanowią zmiany, które określa się mianem mastopatii lub zwyrodnienia (dysplazji) włóknisto-torbielowatego. Występują one głównie po 40 roku życia, a częstość ich występowania nasila się wraz z wiekiem. Histologicznie termin dysplazji włóknisto-torbielowatej obejmuje wiele zmian takich jak: włóknienie (fibrosis), zwiększenie liczby gruczołów (adenosis), proliferację nabłonka (epitheliosis), torbiele (cystes) oraz rozszerzenie przewodów wyprowadzających (duct-extasia). Obraz kliniczny wszystkich tych postaci jest zbliżony, natomiast ryzyko przemiany złośliwej różne. Spośród nich jedynie atypowy rozrost nabłonka przewodów i zrazików (atypical ductal, atypical lobular hyperplasia) traktowany jest jako stan przedrakowy na podłożu którego ryzyko wystąpienia raka gruczołu piersiowego jest pięciokrotnie większe w stosunku do populacji kobiet zdrowych. Pozostałe zmiany łagodne rozwijające się w gruczole piersiowym to między innymi: gruczolakowłókniaki, torbiele, guzy liściaste, rozstrzenie przewodów wyprowadzających, gruczolistość włókniejąca, brodawczaki wewnątrzprzewodowe czy cykliczna mastalgia i guzkowatość, która jest najczęstszym powodem zgłaszania się kobiet do badania.

Raki stanowią około 98% nowotworów złośliwych gruczołu piersiowego. Rozwijają się najczęściej z nabłonka przewodów wyprowadzających (raki przewodowe), rzadziej z nabłonkowych struktur zrazika (raki zrazikowe). Większość bo około 70% inwazyjnych raków piersi stanowią raki przewodowe. Wyróżnia się też kilka typów histologicznych raka gruczołu piersiowego, które cechuje lepsze rokowanie. Należą do nich: carcinoma tubulare, carcinoma cribriforme, carcinoma medullare, carcinoma mucinosum.

W Polsce szansę przeżycia 5 lat ma nieco powyżej 40% kobiet chorych na raka piersi. Prawie dwukrotnie wyższy odsetek przeżyć 5-letnich uzyskiwany w Szwecji, Szwajcarii czy USA jest wynikiem szeroko rozwiniętej profilaktyki w tych krajach, zwłaszcza wtórnej, a nie stosowania bardziej skutecznych metod leczenia tego nowotworu. Tym większego znaczenia nabiera w naszym kraju problem profilaktyki zarówno pierwotnej jak i wtórnej.

Podstawą działań realizowanych w ramach profilaktyki pierwotnej, której celem jest zmniejszenie zachorowalności na raka piersi jest między innymi znajomość czynników zwiększających ryzyko zachorowania na ten nowotwór oraz sposobów ich skutecznego eliminowania.

Czas trwania ekspozycji gruczołów piersiowych na hormony jajnika uważany jest za jeden z istotniejszych, a być może za najistotniejszy spośród wszystkich znanych czynników zwiększających ryzyko zachorowania na ten nowotwór. Wydłużenie czasu ekspozycji gruczołów piersiowych na działanie estrogenów może mieć charakter naturalny i wynikać z wczesnej pierwszej i późnej ostatniej miesiączki lub może być powodowany stosowaniem środków antykoncepcyjnych lub terapii hormonalnej w okresie pomenopauzalnym. Ryzyko zachorowania na raka piersi jest trzykrotnie większe wśród kobiet, u których pierwsza miesiączka wystąpiła przed 11 rokiem życia w porównaniu z kobietami u których pierwsza miesiączka wystąpiła późno, po 16 roku życia. Uważa się, że późna menopauza po 55 roku życia zwiększa dwukrotnie ryzyko zachorowania w porównaniu z kobietami u których menopauza wystąpiła przed 45 rokiem życia. Większość badań wykazuje, że doustne środki antykoncepcyjne nie wpływają na zwiększone ryzyko zachorowania na raka piersi z wyjątkiem kobiet, które nigdy nie rodziły. Wśród nich ryzyko wyraźnie wzrasta po 4 latach przyjmowania środków antykoncepcyjnych. Natomiast stosowanie estrogenów w leczeniu objawów wypadowych w okresie menopauzy przez 10-15 lat zwiększa ryzyko o 30-40% i jest ono tym większe im starsze są kobiety przyjmujące hormony.