Osteogenesis imperfecta – podstawy diagnostyczne i możliwości leczenia stomatologicznego

Kolagen typu I jest głównym i najlepiej poznanym białkiem budulcowym tkanki łącznej skóry, kości, więzadeł, twardówki, zębów, ścian naczyń krwionośnych i serca (1, 2). Jego synteza rozpoczyna się wewnątrz komórki, gdzie tworzony jest prokolagen typu I, wydzielany do przestrzeni zewnątrzkomórkowej i tam modyfikowany do kolagenu. Geny kodujące prokolagen: COL1A1 i COL1A2 są zlokalizowane odpowiednio na chromosomach: 17q21-q22 i 7q21-q22 (2, 3). W wyniku procesów transkrypcji i translacji tworzone jest białko, które następnie ulega posttranslacyjnej modyfikacji (hydroksylacji i glikozylacji aminokwasów). Powstałe włókna tropokolagenu układają się we włókna kolagenowe (2, 3). Każdy z wyżej wymienionych etapów syntezy kolagenu może zostać obarczony błędem, w wyniku którego dojdzie do zmniejszenia syntezy tego białka lub do wytworzenia kolagenu o nieprawidłowej budowie (4). Zarówno zaburzenia ilościowe, jak i jakościowe syntezy kolagenu leżą u podstaw patogenezy osteogenesis imperfecta (OI).

Statystyki dotyczące częstości występowania choroby są różne. Najczęściej podaje się od 1:30 000 do 1:60 000 urodzeń (5, 6, 7, 8). Występuje ona na całym świecie, u wszystkich ras, obu płci, a także u zwierząt (psy, koty, bydło) (1, 4).

Prace wykopaliskowe dowodzą, że była znana w starożytnym Egipcie. Szczątki człowieka, u którego rozpoznano OI pochodzą z 1000 roku p.n.e. (2, 6). Pierwszy jej opis pochodzi z 1716 roku (9), lecz pełną analizę OI, dotyczącą objawów klinicznych oraz dziedziczenia podał Ekman w 1788 r. (1, 5, 6). W 1845 r. Vrolik opisał ją u płodu (5), a w 1918 r. Van der Hoeve i de Kleyn podali informacje dotyczące zmian kostnych współistniejących z zaburzeniami ocznymi, usznymi i ze strony innych narządów (5, 6). W 1900 r. Eddoves zapoczątkował teorię genetyczną jej powstawania (5, 6).

Objawy kliniczne osteogenesis imperfecta dotyczą zmineralizowanych i niezmineralizowanych tkanek zawierających kolagen typu I (1, 5). Należą do nich:

1. Łamliwość kości jest różnie nasilona w zależności od postaci choroby. Złamania mogą występować już w życiu płodowym, lecz najczęstsze są u dzieci. Nawet niewielki uraz może być przyczyną złamania. Najczęściej dotyczy to kości długich, ale niekiedy niemal wszystkie kości są uszkodzone. W wyniku licznych złamań lub pęknięć kości dochodzi do wtórnego skrócenia kończyn, co objawia się niskim wzrostem chorych. Złamania goją się długo, a w ich miejscu powstaje nadmierna kostnina. Oprócz złamań kości długich obserwuje się ich wygięcie i poszerzenie nasad. Występują również zniekształcenia kręgosłupa oraz czaszki (5, 6).

2. Wiotkość więzadeł u pacjentów z OI powoduje nadmierną ruchomość stawów oraz nawracające zwichnięcia (5, 6).

3. Nadmierne ścieńczenie skóry spowodowane jest zaburzeniami ilościowymi i jakościowymi kolagenu, a rany gojąc się mogą pozostawiać duże, szerokie blizny. U chorych występuje skłonność do powstawania przepuklin (5).

4. Niebieskie zabarwienie twardówek jest cechą, która nie występuje w każdym typie OI. Twardówka ma prawidłową szerokość, ale jest cienka, bardziej przejrzysta i zawiera zwiększoną ilość macierzy niekolagenowej, co powoduje dużą wrażliwość na urazy mechaniczne (5, 6).

5. Upośledzenie słuchu najczęściej ma charakter przewodzeniowy, ponieważ spowodowane jest nieprawidłową budową kosteczek słuchowych lub unieruchomieniem strzemiączka. Przyczyną zaburzenia słuchu może być też następstwo zmian naczyniowych, nieprawidłowej budowy błony bębenkowej i więzadeł utrzymujących kosteczki słuchowe (5, 6).

6. Zmiany naczyniowe cechuje nadmierna kruchość naczyń krwionośnych spowodowana odkładaniem się w nich soli wapnia z objawami wybroczyn na skórze i w innych tkankach ustroju. Można zaobserwować zwiększoną skłonność do podbiegnięć krwawych oraz krwawień z nosa. Zmiany naczyniowe określane są mianem angiogenesis imperfecta (1, 5, 6).

7. Objawy neurologiczne, jeśli występują, są skutkiem ucisku na naczynia krwionośne lub nerwy. Można tu wymienić bóle głowy promieniujące do szyi lub potylicy, neuralgię nerwu trójdzielnego oraz osłabienie i ataksję kończyn (7).

8. Objawy zębowe to najczęściej niepełne tworzenie zębiny (dentinogenesis imperfecta), lecz zaburzenie to występuje nie w każdym typie OI.

Klinicznie stwierdza się zmiany zarówno w uzębieniu mlecznym, jak i stałym. Widoczna jest opalizacja oraz przebarwienie zębów na kolor bursztynowy lub szaro-brązowy. Charakterystyczny jest dzwonowaty kształt koron zębów oraz skrócenie i zniekształcenie korzeni. Miękką i podatną na ścieranie zębinę pokrywa cienkie, kruche szkliwo, które łatwo ulega odłamaniu. Powoduje to szybkie ścieranie zębów, wynikiem czego jest obniżenie wysokości zgryzu i skrócenie dolnego odcinka twarzy. Obnażone tkanki zęba wykazują zmniejszoną wrażliwość na bodźce termiczne, chemiczne i mechaniczne (7, 10, 11, 12, 13).

Radiologicznie w obrębie zębów można zaobserwować różnego stopnia obliterację komory i kanałów korzeniowych. Dzwonowaty kształt koron i przewężenie w okolicy szyjki zęba widoczne w obrazie rtg mogą się przyczyniać do złamań zębów w tym miejscu. Korzenie są zazwyczaj zwężone i skrócone (10, 12, 13).

Histologicznie budowa szkliwa jest prawidłowa. Zmiany dotyczące zębiny manifestują się zmniejszeniem liczby, różną wielkością i nieregularnym przebiegiem kanalików zębinowych oraz zwiększoną ilością zębiny międzykanalikowej. Połączenie szkliwno-zębinowe jest zwężone, a w jego okolicy widoczne są pęknięcia i miejsca słabiej zmineralizowane (11, 12, 13).

W zębinie zaobserwowano występowanie jamek, których obecność wiąże się z nieprawidłową funkcją odontoblastów w procesie odontogenezy (12). W miazdze mogą występować zwapnienia i zębiniaki (13).

U pacjentów z OI opisano niedobory składników mineralnych w tkankach twardych zębów, objawiające się obniżeniem wartości stosunku wapnia do fosforu, natomiast zawartość magnezu w zębach pacjentów była znacznie wyższa niż u osób zdrowych (12).

Istnieje kilka systemów klasyfikacji osteogenesis imperfecta. Klasyfikacje Loosera i Seedorfa ustąpiły miejsca najbardziej popularnej obecnie klasyfikacji Sillence´a (1, 6, 7, 8, 12, 15), która uwzględnia nasilenie i umiejscowienie zmian w narządach, objawy radiologiczne, sposób dziedziczenia i charakter zaburzenia syntezy kolagenu. Sillence opisał cztery typy tej choroby:

Jest to postać najłagodniejsza i najczęściej występująca.

Objawy kliniczne: Wzrost chorych jest prawidłowy, łamliwość kości jest umiarkowana, a deformacje kości nie występują lub są niewielkie. Obserwuje się błękitne zabarwienie twardówek oraz wczesne upośledzenie słuchu. Wyróżniono dwa podtypy: IA, w którym zęby mają prawidłową budowę oraz IB, w którym stwierdza się cechy dentinogenesis imperfecta (3, 6, 12).

Objawy radiologiczne: Na radiogramach widoczne jest niedostateczne uwapnienie szkieletu i ślady po złamaniach z nadmierną kostniną powstałą w wyniku gojenia (1).

Dziedziczenie: Badania dowodzą, że TYP I OI dziedziczy się autosomalnie dominująco (1, 3, 6, 7, 12).

Defekt kolagenu: Kolagen o prawidłowej strukturze produkowany jest w zmniejszonej ilości (nawet o połowę) (3, 7).

Jest najcięższą, letalną postacią tej choroby.

Objawy kliniczne: Zazwyczaj dochodzi tu do wewnątrzmacicznego obumarcia płodu lub do zgonu w okresie okołoporodowym. Cechą charakterystyczną jest znaczna deformacja kości długich, czaszki i kręgosłupa oraz skrajnie nasilona łamliwość kości. Twardówki mają intensywne niebieskie zabarwienie.

Objawy radiologiczne: Obraz radiologiczny szkieletu bywa porównywany do harmonijki, kości długie (zwłaszcza kończyn dolnych) są sk

To jest tylko fragment artykułu. Aby przeczytać całość, przejdź do Czytelni medycznej.