Długoterminowa kliniczna ocena skuteczności uszczelniania bruzd zębów pierwszych trzonowych stałych i profilaktycznych wypełnień z cementu szkło-jonomerowego

Próchnica zębów jest jednym z najbardziej rozpowszechnionych schorzeń polegającym na odwapnieniu i stopniowym proteolitycznym rozpadzie twardych tkanek zęba wywołanym przez czynniki zewnętrzne. Ze względu na swój kształt anatomiczny miejscem predysponowanym do powstawania ognisk choroby próchnicowej jest powierzchnia żująca zębów bocznych. Z danych przedstawionych w piśmiennictwie na które powołują się Wędrychowicz-Welman i Stopa (1) wynika, iż powierzchnie żujące zębów bocznych stanowią około 12,5% wszystkich powierzchni zębów, a ubytki znajdujące się na nich mogą stanowić ponad 90% wszystkich ubytków wykrywanych u osób do 12 roku życia.

Naturalnie występujące na powierzchni zgryzowej zębów bocznych szczeliny i bruzdy są miejscem zalegania resztek pokarmowych i mikroorganizmów. Miejsca te nie poddają się samooczyszczaniu pod wpływem śliny, zaś włosie szczoteczki często nie dociera do dna wąskich zagłębień anatomicznych. Próchnicotwórcza flora bakteryjna łatwo kolonizuje wnętrze bruzd stwarzając warunki do inicjowania rozwoju procesu próchnicowego.

Przyjmuje się, że krytycznym okresem dla rozwoju próchnicy w zębach trzonowych stałych jest pierwszy rok po ich wyrznięciu (2, 3). Niektórzy autorzy uważają, że zwiększone ryzyko wystąpienia próchnicy na powierzchniach żujących zębów stałych trzonowych i przedtrzonowych utrzymuje się nawet do 10 lat po pojawieniu się w środowisku jamy ustnej (4, 5).

Często mimo właściwej diety, odpowiedniej higieny i stosowania profilaktyki fluorkowej nie udaje się powstrzymać rozwoju choroby próchnicowej. Jedną z metod zapobiegania próchnicy powierzchni żujących (rzadziej policzkowych) zębów mlecznych i stałych trzonowych jest uszczelnianie występujących na ich powierzchniach bruzd, zwane popularnie profilaktycznym uszczelnianiem bruzd. Zabieg ten ma na celu wyeliminowanie anatomicznych zagłębień, a tym samym uniemożliwienie zalegania w tych miejscach płytki nazębnej. Uszczelnianie polega na wypełnieniu bruzd świeżo wyrzniętych zębów materiałami na bazie cementów szkło-jonomerowych, kompomerowych lub materiałów złożonych. Ma ono na celu „spłaszczenie” powierzchni zwarciowych, zablokowanie ujścia szczelin przed penetracją płytki nazębnej oraz odizolowanie bakterii próchnicotwórczych kolonizujących dno bruzd od substratów pokarmowych.

Idea uszczelniania bruzd zębów bocznych nie jest zabiegiem nowym. Pod koniec XIX wieku próbowano używać do tego celu cementu fosforanowego. W latach trzydziestych ubiegłego wieku Gore stosował w tym celu azotowe pochodne celulozy. Powierzchnię zgryzową zębów bocznych próbowano zabezpieczyć przed próchnicą stosując impregnację chlorkiem cynku czy azotanu srebra. Niektórzy autorzy zalecali profilaktyczne poszerzanie zdrowych bruzd i wypełnianie ich amalgamatem srebra (6, 7, 8, 9).

Profilaktyczne uszczelnianie bruzd w formie znanej obecnie ma związek z odkryciem i rozwojem technik adhezyjnych (10, 11) oraz związanych z nimi grup materiałów do wypełnień ubytków twardych tkanek zęba.

Jedną z grup materiałów, które znalazły zastosowanie w omawianej metodzie profilaktyki próchnicy są cementy szkło-jonomerowe, zarówno tradycyjne, jak i modyfikowane żywicami. Wśród ich zalet należy wymienić dobrą adhezję do twardych tkanek zęba, magazynowanie i uwalnianie jonów fluorkowych oraz stosunkowo łatwą technikę pracy. Wadą jest stosunkowo niewielka w porównaniu z materiałami złożonymi czy amalgamatami wytrzymałość mechaniczna, co ma istotne znaczenie na podlegających znacznym obciążeniom powierzchniach żujących zębów bocznych.

Celem pracy była ocena skuteczności zabiegu profilaktycznego uszczelniania bruzd zębów świeżo wyrzniętych oraz metody poszerzonego uszczelniania (PRR) w profilaktyce próchnicy zębów pierwszych trzonowych stałych.

Materiał badawczy stanowiło 70-cioro dzieci 7-8-letnich, wybranych spośród 710 przebadanych uczniów, uczęszczających w roku szkolnym 1999/2000 do kilku szkół warszawskich z dzielnic Wola i Śródmieście. Zakwalifikowane do badań dzieci miały wyrznięte cztery zęby pierwsze trzonowe stałe. Po wstępnych badaniach spośród 280 zębów pierwszych trzonowych stałych uszczelniono 178 zębów. W przypadku stwierdzenia ognisk próchnicy w bruzdach na powierzchni żującej wykonano wypełnienia profilaktyczne typu PRR I (w 42 zębach) oraz typu PRR II (w 60 zębach) w zależności od rozległości ubytku. Liczbę uszczelnionych i wypełnionych metodą PRR zębów ocenianych po 12, 36 i 60 miesiącach obserwacji przedstawiono na rycinie 1.

Materiałem uszczelniającym był chemoutwardzalny cement szkło-jonomerowy Chemflex firmy Densply. Zęby zakwalifikowane do zabiegu uszczelniania bruzd poddano profesjonalnemu oczyszczaniu z płytki nazębnej, ze szczególnym położeniem nacisku na usunięcie jej z powierzchni żującej. Posługiwano się w tym celu szczoteczką profilaktyczną osadzoną na kątnicy oraz pastą z zawiesiną pumeksu sporządzoną ex-tempore. Zęby spłukiwano wodą pod ciśnieniem, osuszano strumieniem powietrza i izolowano od dostępu śliny. Kolejnym etapem zabiegu było pokrycie bruzd na powierzchni żującej zęba materiałem Chemflex i zabezpieczenie go przed dostępem wilgoci w początkowej fazie utwardzania lakierem ChemVarnisch.

Badania kontrolne przeprowadzono w 6-miesięcznych odstępach czasu przez 1 rok, a następnie co 12 miesięcy przez 5 lat obserwacji. Ze względu na czytelność pracy autorzy zamieścili wyniki badań uzyskane po 12, 36 i 60 miesiącach od uszczelnienia badanych zębów. Podczas badań kontrolnych oceniano retencję materiału oraz występowanie próchnicy wtórnej na powierzchniach żujących badanych zębów.

Retencję wypełnienia oceniano na podstawie następującej klasyfikacji:

1 – całkowicie zachowana retencja (obecność materiału we wszystkich bruzdach),

2a – częściowa, niewielka utrata (brak materiału w obwodowych bruzdach),

2b – duża utrata retencji (obecność materiału jedynie w bruździe centralnej),

3 – uszczelnienie/wypełnienie wypadło.

Badania kontrolne wypełnień profilaktycznych typu PRR I i PRR II dotyczące wybranych cech klinicznych oceniano wg kryteriów US Public Health Service (US PHS) z modyfikacją własną.

Kształt anatomiczny i adaptację brzeżną oceniano wg 4-stopniowej skali:

A – brak szczeliny między zębem i wypełnieniem, przesuwany zgłębnik nie zahacza lub zahacza w jednym kierunku,

B – obecność szczeliny, przesuwany zgłębnik zahacza,

C – odsłonięta zębina lub podkład, zgłębnik penetruje szczelinę,

D – wypełnienie złamane, ruchome lub wypadło.

Przebarwienie brzeżne oceniano wg 3-stopniowej skali:

A – brak przebarwień na brzegu wypełnienia,

B – przebarwienie brzegu wypełnienia bez penetracji do zębiny,

C – penetracja przebarwienia w głąb zębiny lub podkładu.

W opisie wyników podano tylko oceny zadowalające tj. sumę ocen A i B dla kształtu anatomicznego i adaptacji brzeżnej oraz występowania przebarwienia brzeżnego.

Zestawienie wyników obecnych badań klinicznych przedstawiono w tabelach 1, 2 oraz na rycinach 2, 3 i 4.