Bariery osiągalności opieki stomatologicznej w populacji 18-letniej młodzieży z grupy szczególnego ryzyka*

Prezentowana praca stanowi kontynuację artykułu pt. „Stan i potrzeby stomatologiczne młodzieży 18-letniej z grupy szczególnego ryzyka”, jaki ukazał się w „Nowej Stomatologii” 2006, 35, 23-26. W publikacji tej stwierdzono, że: statystyczny 18-latek z grupy szczególnego ryzyka posiada 8,5 zębów dotkniętych próchnicą lub jej skutkami, z czego jedynie 3 zostały wypełnione, jeden usunięty, a 4,5 wymagają leczenia; u 2/3 populacji stwierdzono kamień nazębny. W porównaniu z 18-latkami uczęszczającymi do tradycyjnych szkół, osoby z grupy szczególnego ryzyka mają trzykrotnie więcej zębów z czynną próchnicą, czterokrotnie więcej usuniętych, oraz trzykrotnie mniej wypełnionych. Leczenie w tej grupie jest zwykle podejmowane w razie bólu i ogranicza się głównie do ekstrakcji. Wskaźnik leczenia zachowawczego waha się zaledwie w granicach 40%. Ponad 33% młodzieży objętej badaniem wymaga leczenia endodontycznego, a 26% przynajmniej jednej ekstrakcji.

Ze względu na tak niepokojącą sytuację epidemiologiczną cel obecnej pracy jest utożsamiany z próbą odpowiedzi na pytanie, jakie zjawiska/bariery są odpowiedzialne za ten stan rzeczy?

Dodatkowym czynnikiem motywującym do poszukiwania barier osiągalności opieki stomatologicznej są przesłanki natury moralnej, obligujące do zapewnienia szczególnych form opieki tej właśnie kategorii młodzieży z następujących powodów:

1. u dzieci przewlekle chorych m.in. niedosłyszących, niedowidzących, z cukrzycą, nowotworami lub/i upośledzonych psychicznie, czy zaniedbanych społecznie, etiopatogeneza i przebieg próchnicy oraz chorób przyzębia jest zdecydowanie zwielokrotniony w porównaniu do populacji ich rówieśników. Jest to spowodowane m.in. złą higieną wynikającą z upośledzenia psychofizycznego, wad zgryzu, zaburzeń immunologicznych oraz szeroko rozumianych negatywnych czynników społeczno-ekonomicznych i kulturowych.

2. w krajach rozwiniętych cywilizacyjnie – ze względu na rozwiązania prawno-ekonomiczne – dzieci i młodzież do 16-18 roku życia należą do grupy szczególnej troski; korzystają m.in. z bezpłatnej opieki dentystycznej, są pierwszoplanowym adresatem programów edukacyjnych, a problematyce stomatologicznej poświęca się bardzo konkretne, obligatoryjne działania profilaktyczne (programy) finansowane zarówno ze źródeł rządowych jak i pozarządowych.

Należałoby zatem oczekiwać, że w polskim modelu opieki zdrowotnej dzieci i młodzież cierpiąca na choroby przewlekłe winna być objęta szczególną opieką stomatologiczną o podwójnym natężeniu.

W ramach Ogólnopolskiego Monitoringu Stanu Zdrowia Jamy Ustnej i Jego Uwarunkowań, prowadzonego w 2004 roku, równolegle do badań klinicznych koncentrowano się na badaniu socjomedycznym, mającym ustalić przyczyny wyżej sygnalizowanego bardzo złego stanu uzębienia osiemnastolatków z grupy szczególnego ryzyka.

Zastosowane narzędzie badawcze to kwestionariusz wywiadu zawierający 135 jednostek informacyjnych, wypełniany przez respondenta, a w razie potrzeby z pomocą opiekuna/rodzica – w sytuacji, kiedy osoba badana z powodów psychofizycznych nie była w stanie wypełnić ankiety.

Wywiad koncentrował się w głównej mierze na następujących problemach badawczych:

– samoocena stanu uzębienia, będąca podstawowym czynnikiem motywującym do podejmowania przez respondenta działań profilaktycznych i leczniczych,

– zachowania higieniczne w odniesieniu do jamy ustnej,

– korzystanie z usług stomatologicznych (częstotliwość i wzorce korzystania),

– poziom wiedzy stomatologicznej,

– bariery dostępności i osiągalności opieki dentystycznej (organizacyjne, świadomościowe, behawioralne).

Z uwagi na złożoną problematykę barier osiągalności opieki stomatologicznej, poza ww. kwestionariuszem kierowanym do ogólnopolskiej populacji 18-latków opracowano dodatkowe narzędzie badawcze adresowane do pielęgniarek i opiekunów, sprawujących bezpośrednią opiekę nad dziećmi z grupy szczególnego ryzyka. Koncentrowało się ono głównie na barierach organizacyjnych systemu opieki dentystycznej.

Paradygmat nauk socjomedycznych przedstawiony na schemacie wskazuje, że głównych barier dostępności i osiągalności opieki dentystycznej należy poszukiwać w szeroko rozumianych uwarunkowaniach środowiskowych (systemowych) oraz stylu życia jednostki. Łącznie aż w 70% odpowiadają one za stan uzębienia jednostki (ryc. 1). Socjoepidemiologicznymi badaniami objęto 2868 osiemnastoletnich uczniów uczęszczających do standardowych szkół średnich, oraz 183 osiemnastolatków z grupy szczególnego ryzyka – którą stanowili:

– uczniowie szkół specjalnych z chorobami przewlekłymi – 123 osoby,

– wychowankowie ośrodków szkolno-wychowawczych – 30 osób,

– przebywający w zakładach penitencjarnych – 30 osób.

Wyżej wymienione osoby zostały dobrane celowo z placówek usytuowanych na terenie województwa łódzkiego. Jako że badanie osób z grupy szczególnego ryzyka było elementem ogólnokrajowego monitoringu, dało to możliwość odniesienia otrzymanych informacji do wyników charakteryzujących populację generalną 18-latków.

Jedynie 15% badanych z grupy szczególnego ryzyka ma świadomość, że ich uzębienie jest w złym/bardzo złym stanie (tab. 1). Aż 62% ocenia ten stan jako względnie dobry/dostateczny, a 21% jako bardzo dobry. W świetle wykazanych wcześniej potrzeb leczniczych (ponad 92% wymaga leczenia), samoocena badanych jest nazbyt optymistyczna, co świadczy o niewiedzy lub fałszywej wiedzy na temat rzeczywistego stanu swojego uzębienia.

Odpowiedzi na kolejne pytanie potwierdzają to spostrzeżenie, szczególnie w odniesieniu do chłopców: ponad 69% respondentów ocenia swoją wiedzę stomatologiczną jako ograniczoną, niedostateczną lub żadną (tab. 2). Z drugiej jednak strony, dla ponad 97% osiemnastolatków z grupy szczególnego ryzyka posiadanie zdrowego estetycznego uzębienia jest rzeczą bardzo ważną (tab. 3).